نقش سبک های دلبستگی و الگوهای ارتباطی خانواده در پیش بینی انزوای اجتماعی و اهمال کاری تحصیلی دانش آموزان

نهاد خانواده به عنوان نخستین و بنیادی ترین بستر جامعه پذیری، نقش تعیین کننده ای در پیکربندی الگوهای شناختی، هیجانی و رفتاری فرزندان ایفا می کند. هدف بنیادین پژوهش حاضر، تبیین و تحلیل نقش سبک های دلبستگی (ایمن، ناایمن اضطرابی و ناایمن اجتنابی) و ابعاد الگوهای ارتباطی خانواده (جهت گیری گفت وشنود و جهت گیری همنوایی) در پیش بینی انزوای اجتماعی و رفتارهای اهمال کارانه تحصیلی در میان دانش آموزان است. این پژوهش از حیث هدف در زمره پژوهش های بنیادی-کاربردی و از منظر شیوه گردآوری و تحلیل داده ها، مبتنی بر روش اسنادی-تحلیلی و فراتحلیل کیفی متون پژوهشی معتبر داخلی و بین المللی است. در این مسیر، ادبیات پژوهشی و اسناد علمی مرتبط در پایگاه های اطلاعاتی معتبر ملی (نظیر نورمگز، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، مگیران و سیویلیکا) و پایگاه های بین المللی شاخص (نظیر ساینس دایرکت، اریک، وب آف ساینس، اسکوپوس و پروکوئست) طی سال های اخیر به صورت نظام مند مورد پایش، واکاوی و بازیابی قرار گرفت. یافته های حاصل از بازخوانی انتقادی شواهد تجربی و الگوهای نظری حاکی از آن است که سبک های دلبستگی ناایمن—به ویژه دلبستگی اضطرابی و اجتنابی—از طریق ایجاد مدل های کارآمد درونی منفی نسبت به خود و دیگران، نقص در تنظیم شناختی هیجان، تضعیف اعتمادبه نفس تحصیلی و شکل گیری اضطراب بین فردی، بسترساز بروز رفتارهای اجتنابی، گوشه گیری و انزوای اجتماعی فزاینده در محیط های مدرسه و همسالان می گردند. در نقطه مقابل، وجود سبک دلبستگی ایمن به عنوان یک سپر محافظتی نیرومند در برابر تنش های محیطی عمل کرده و سرمایه روان شناختی دانش آموز را در تعاملات اجتماعی تقویت می نماید. از سوی دیگر، در تبیین الگوهای ارتباطی خانواده، حاکمیت بعد «جهت گیری گفت وشنود» به سبب تسهیل تبادل آزادانه افکار، اعتباربخشی به هیجانات فرزندان و کاهش استرس های ناشی از ارزیابی، همبستگی منفی و معناداری با هر دو متغیر انزوای اجتماعی و اهمال کاری تحصیلی نشان می دهد؛ حال آنکه بعد «جهت گیری همنوایی» از طریق اعمال استانداردهای کمال گرایانه افراطی، انسداد مسیرهای خودابرازگری و ایجاد ترس از شکست، مستقیما به تشدید انفعال رفتاری، اهمال کاری مزمن تحصیلی و قطع ارتباط سازنده با ساختار مدرسه منجر می شود. بر این اساس، اهمال کاری تحصیلی صرفا یک نقص در مهارت های مدیریت زمان تلقی نمی گردد، بلکه به مثابه یک سازوکار دفاعی و تجلی بیرونی ناکامی های عاطفی و احساس بی پناهی ناشی از بافت ارتباطی ناکارآمد خانواده است.

کلیدواژه ها:

سبک های دلبستگی ، الگوهای ارتباطی خانواده ، انزوای اجتماعی ، اهمال کاری تحصیلی ، جهت گیری گفت وشنود ، عملکرد تحصیلی دانش آموزان.