فرصت ها، چالش ها و پیامدهای اخلاقی استفاده دانش آموزان و دبیران از ابزارهای هوش مصنوعی مولد (مانند چت بات ها) در تکالیف درسی

ورود شتابان فناوری های هوش مصنوعی مولد، به ویژه مدل های زبانی بزرگ و چت بات های محاوره ای، بوم سازگان آموزش و فرایند طراحی و انجام تکالیف درسی را دستخوش تحولی بنیادین و پارادایمی کرده است. هدف پژوهش حاضر، واکاوی جامع، ساختاریافته و تحلیلی فرصت ها، چالش ها و پیامدهای اخلاقی کاربرد هوش مصنوعی مولد توسط دانش آموزان و دبیران در بافت تکالیف تحصیلی است. این پژوهش با رویکرد کیفی و به روش مرور روایتی-انتقادی اسنادی و کتابخانه ای انجام پذیرفته است. جامعه پژوهش شامل کلیه اسناد، مقالات پژوهشی، گزارش های بین المللی (نظیر یونسکو و اوای سی دی) و متون علمی منتشرشده در نمایه ها و پایگاه های معتبر داخلی (نورمگز، مگیران، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران و سیویلیکا) و پایگاه های بین المللی (ساینس دایرکت، اسکوپوس، پرکوئست، اشپرینگر و گوگل اسکالر) میان سال های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ بوده است که بر اساس معیارهای ورود و خروج، متون مرتبط شناسایی، غربال گری، تلخیص و به روش تحلیل مضمون مورد واکاوی قرار گرفتند. یافته های پژوهش نشان می دهد که هوش مصنوعی مولد از یک سو فرصت های بی نظیری نظیر شخصی سازی یادگیری، ارائه بازخوردهای آنی و داربست بندی شناختی، تسهیل ایده پردازی، کاهش بار شناختی بیرونی و کاهش بار کاری دبیران در طراحی محتوای تمایزیافته و ارزیابی تکالیف را فراهم می سازد؛ اما از سوی دیگر، نظام آموزشی را با چالش های ژرفی همچون تنبلی شناختی و تضعیف تفکر انتقادی، کژکارکردی در اعتبارسنجی یادگیری، اتکای مفرط الگوریتمی، تشدید شکاف دیجیتال و تولید داده های نادرست (توهم هوش مصنوعی) مواجه می کند. افزون بر این، در ساحت اخلاقی مسائلی چون سرقت علمی پنهان، ابهام در مالکیت فکری، نقض حریم خصوصی و امنیت داده های یادگیرندگان و بحران عدالت در دسترسی به نسخه های پیشرفته به عنوان تهدیدهای جدی شناسایی شدند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که سیاست گذاران و مربیان باید از رویکردهای تقلیل گرایانه مبتنی بر ممنوعیت عبور کرده و به بازطراحی شیوه های ارزیابی عملکردی، ارتقای سواد هوش مصنوعی دبیران و فراگیران و تدوین چارچوب های اخلاقی-حقوقی منعطف روی آورند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، چت بات های آموزشی ، تکالیف درسی ، اخلاق آموزشی ، تفکر انتقادی ، شخصی سازی یادگیری ، رهبری آموزشی.