از جبرگرایی کالبدی تا دیالکتیک اجتماعی- فضایی: نقش برنامه ریزی و نیروهای اقتصادی- سیاسی در شکل گیری فرم شهر با تاکید بر تجربه ایران

مسئله بنیادین در مطالعات شهری معاصر، چگونگی شکل گیری فرم کالبدی شهر و تعیین سهم نسبی «طراحی و برنامه ریزی کالبدی» در برابر «فرآیندهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی» است. این پژوهش با اتخاذ رویکرد «دیالکتیک اجتماعی-فضایی» و بهره گیری از روش تاریخی-تفسیری و تحلیلی-تطبیقی، تکوین فرم شهر را در دو بستر جهانی و تجربه معاصر ایران واکاوی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که در ادبیات جهانی، گذار از «جبرگرایی کالبدی» و طرح های جامع خردگرا (تا اواخر دهه ۱۹۶۰ میلادی) به سمت نظریه های «تولید فضا» و «اقتصاد سیاسی شهری» در دهه ۱۹۷۰، به شکل گیری یک سنتز تلفیقی در قرن بیست ویکم انجامیده است؛ به گونه ای که در کشورهای توسعه یافته، نیروهای بازار مستغلات و انباشت سرمایه از طریق ابزارهای برنامه ریزی راهبردی، حکمروایی طراحی و کدهای فرمی در راستای منافع عمومی مقید و هدایت می شوند. در مقابل، بررسی تجربه ایران بیانگر یک «پارادوکس تاریخی» در سال ۱۳۴۲ خورشیدی است؛ سالی که در آن، تاسیس وزارت آبادانی و مسکن و نهادینه شدن طرح های جامع کالبدی، هم زمان با اجرای اصلاحات ارضی، تزریق رانت نفت و مهاجرت های شتابان روستایی رخ داد. این تقاطع تاریخی، طرح های جامع را پیش از اجرا با شکست مواجه ساخت. در دهه های اخیر نیز، استمرار سیاست خودکفایی مالی شهرداری ها از دهه ۱۳۷۰، فروش تراکم، تغییر کاربری ها در کمیسیون ماده ۵ و پولی سازی تخلفات در کمیسیون ماده ۱۰۰، برنامه ریزی شهری را به ابزاری صوری تقلیل داده و اقتصاد سیاسی سوداگرانه زمین را به عامل بلامنازع تولید فرم شهر در ایران تبدیل کرده است. در پایان، چارچوب «برنامه ریزی و طراحی شهری حساس به زمینه اجتماعی-اقتصادی» به عنوان الگوی مطلوب برای برون رفت از بحران فضایی شهرهای ایران تبیین می شود.

کلیدواژه ها:

دیالکتیک اجتماعی-فضایی ، فرم شهر ، اقتصاد سیاسی فضا ، طرح های جامع شهری ، ایران معاصر