تحلیل روابط بینامتنی قرآن کریم و نهج البلاغه با تاکید بر خطبه ها: بازخوانی نقش و مسئولیت های مردم در روابط متقابل با زمامداران

پیوند نهج البلاغه با قرآن کریم، پیوندی بنیادین و ناگسستنی است که در سطوح مختلف مفهومی، محتوایی، واژگانی و ساختاری کلام امام علی(ع) بازتاب یافته است. بررسی روابط بینامتنی قرآن و نهج البلاغه، افزون بر تبیین خاستگاه قرآنی بخش مهمی از معارف و آموزه های علوی، می تواند چگونگی بهره گیری امام علی(ع) از آیات و مضامین قرآنی در تبیین مسائل اجتماعی و سیاسی را آشکار سازد. در این میان، چگونگی روابط متقابل زمامداران و مردم و تبیین نقش و مسئولیت های آنان، از جمله موضوعاتی است که در خطبه های نهج البلاغه بازتاب برجسته ای دارد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل روابط بینامتنی قرآن کریم و نهج البلاغه با تاکید بر خطبه ها، به بازخوانی نقش و مسئولیت های مردم در روابط متقابل با زمامداران می پردازد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از تحلیل محتوا و مراجعه به تفاسیر قرآن کریم و شروح نهج البلاغه انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که آموزه های مربوط به رابطه مردم و زمامداران در خطبه های نهج البلاغه، از پیوندی عمیق با معارف قرآنی برخوردار است و امام علی(ع) در تبیین این رابطه، از شیوه های گوناگون بهره گیری بینامتنی استفاده کرده است؛ به گونه ای که این بهره گیری گاه در قالب نقل مستقیم و کامل آیات، گاه با تغییرات اندک و متناسب سازی عبارت قرآنی با سیاق کلام و گاه در سطح بازتاب مضمون و مفهوم آیه در قالب تعابیر مستقل علوی نمود یافته است. بر اساس یافته های پژوهش، مردم در منظومه معرفتی نهج البلاغه صرفا تابعانی منفعل نیستند، بلکه از حقوق، مسئولیت ها و نقش اجتماعی مشخصی برخوردارند و در مقابل، زمامداران نیز در قبال مردم دارای وظایف و مسئولیت های متقابل اند. این رابطه بر پایه اصولی همچون حق مداری، عدالت، خیرخواهی، نصیحت، نظارت و مسئولیت پذیری متقابل شکل می گیرد. در مجموع، یافته ها نشان می دهد که بهره گیری بینامتنی کلام علوی از قرآن کریم، افزون بر برخورداری از ظرفیت های بلاغی و تفسیری، زمینه ای برای بازنمایی و تبیین الگوی قرآنی روابط متقابل مردم و زمامداران فراهم ساخته است؛ الگویی که در آن، حقوق و مسئولیت های متقابل، مبنای تنظیم مناسبات اجتماعی و سیاسی میان مردم و زمامداران قرار می گیرد.

کلیدواژه ها:

روابط بینامتنی ، قرآن کریم ، نهج البلاغه ، خطبه ها ، مردم ، زمامداران ، مسئولیت های متقابل