نقش شبکه های اجتماعی و گروه های همسالان مجازی بر هویت یابی و سلامت روان دانش آموزان دبیرستانی: رویکردی آسیب شناسانه

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش شبکه های اجتماعی و گروه های همسالان مجازی بر هویت یابی و سلامت روان دانش آموزان دبیرستانی با رویکردی آسیب شناسانه انجام شده است. رویکرد پژوهش کیفی و از نوع تحلیل محتوای جهت دار با بهره گیری از روش پدیدارشناسی توصیفی بود و جامعه آماری را کلیه دانش آموزان دوره متوسطه دوم شهر تهران در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ تشکیل دادند که با استفاده از نمونه گیری هدفمند از نوع گلوله برفی و تا رسیدن به اشباع نظری، ۲۸ نفر از آنها که حداقل سه سال عضویت فعال در شبکه های اجتماعی و گروه های همسالان مجازی داشتند، مورد مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق قرار گرفتند. همچنین، برای غنای بیشتر داده ها، با ۱۲ نفر از معلمان، مشاوران مدارس و روانشناسان تربیتی نیز مصاحبه های تخصصی انجام شد. داده های گردآوری شده با استفاده از روش هفت مرحله ای کلایزی تحلیل شدند. یافته ها در قالب ۵ مضمون اصلی و ۲۳ مضمون فرعی شناسایی شدند که شامل ابعاد هویت یابی در فضای مجازی (شامل هویت یابی چندگانه و سیال، هویت یابی مبتنی بر تصویر و بازخورد دیگران، هویت یابی گروهی و تعلق خواهی، هویت یابی تقابلی و تمایزجویی، و هویت یابی آرمان گرایانه و ایده آل خواهانه)، آسیب های هویت یابی در فضای مجازی (شامل بحران هویت و سردرگمی، خودشیءانگاری و بدن محوری، وابستگی به تایید دیگران، هویت های کاذب و نمایشی، و گسست از هویت واقعی)، تاثیرات شبکه های اجتماعی بر سلامت روان (شامل افزایش اضطراب و استرس، احساس تنهایی و انزوا، کاهش عزت نفس و خودکارآمدی، اختلالات خواب و خوردن، و گرایش به افسردگی و خودکشی)، عوامل محافظت کننده و تشدیدکننده (شامل حمایت خانواده و مدرسه، سواد رسانه ای و مهارت های شناختی، شخصیت و ویژگی های فردی، کیفیت محتوای مصرفی، و مدت و الگوی استفاده)، و راهبردهای پیشگیرانه و مداخله ای (شامل آموزش سواد رسانه ای، تقویت هویت واقعی و عزت نفس، مدیریت زمان و الگوی مصرف، حمایت روانشناختی و مشاوره، و نظارت والدین و مدرسه) بود. نتایج نشان داد که شبکه های اجتماعی و گروه های همسالان مجازی، با وجود فرصت هایی نظیر دسترسی به اطلاعات، ارتباط با همسالان و ابراز خود، آسیب های جدی در حوزه هویت یابی و سلامت روان دانش آموزان به همراه دارند و این آسیب ها به ویژه در نوجوانانی که حمایت خانوادگی و مدرسه ای کافی ندارند و از سواد رسانه ای ضعیفی برخوردارند، شدیدتر است.

کلیدواژه ها:

شبکه های اجتماعی ، گروه های همسالان مجازی ، هویت یابی ، سلامت روان ، دانش آموزان دبیرستانی