مفهوم باغ در اسناد شیراز دوره قاجار: تحلیلی واژگانی

ویژگی های تاریخی، ادراکی، زیباشناختی و اقلیمی باغ ایرانی محور بسیاری از پژوهش ها بوده است ولی همچنان ساخت واژگانی و شیوه سازمان یافتن باغ ایرانی در زبان منابع تاریخی، کمتر مطالعه شده است؛ این در حالی است که زبان شناسی منابع تاریخی، ازجمله اسناد تاریخی، می تواند ابعاد تازه ای از باغ ایرانی را آشکار کند. هدف پژوهش کنونی استخراج ساخت مفهومی باغ در زبان اسناد روزمره شیراز دوره قاجار است. فرضیه پژوهش آن است که مفهوم باغ در آن دوره، پدیده ای ساختمند، غیرمصداقی و حاصل شبکه ای از واژگان است که باغ را از خلال روابط میان اجزا و مستقل از کیفیت هر جزء فهم می کرده است. بنابراین، پرسش این است که چه روابطی میان واژگان مرتبط با مقوله باغ در اسناد قاجاری شیراز برقرار است؟ و این روابط چگونه به مثابه یک ساختار واحد سازمان می یابند؟ روش پژوهش کیفی و مبتنی بر واژگان شناسی و زبان شناسی ساخت گرا است. درمجموع ۳۲ سند از آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و آرشیو دنیای زنان در عصر قاجار که شرحی از اجزای باغ در خود داشته اند، به عنوان اسناد منتخب، تحلیل شده اند. با مطالعه روابط معنایی موجود میان این دسته از واژگان در هر سند، ساختی از باغ آن گونه که در اسناد نمود دارد، پیشنهاد شده است. یافته ها نشان می دهند که ساخت باغ در اسناد موردمطالعه دو جزء پایه به نام «عرصه» و «اشجار» دارد و بر روابط چندگانه میان «زمین» و «درختان» استوار است. ساخت باغ ازطریق شبکه مسیرها (خیابان و راسمان)، سامانه آب (مجری، ممر و مدخل) و عناصر تحدیدکننده فضا (جدارن، حیطان، درب و دربگاه) سازمان می یابد که درمجموع «ساخت مفهومی باغ» نامیده شده است. این ساخت حاصل روابط هم نشینی، تقابل های معنایی و باهم آیی های میان واژگانی است که اجزای سازنده باغ در اسناد به شمار می روند؛ اجزایی که هیچ یک در ساخت باغ بر دیگری برتری ندارند. ابعاد کمی باغ، شکل کالبدی آن، ارزش های مبادله ای و توصیف های زیباشناختی در این ساخت جایی ندارند. ازاین رو، باغ در اسناد قاجاری به ساختی خودسامان بدل می شود که با نگرش های معمارانه یا زیبایی شناسانه امروزی تفاوت هایی دارد.

کلیدواژه ها:

زبان شناسی ساخت گرا ، معنی شناسی واژگانی ، باغ ایرانی ، اسناد قاجاری ، شیراز