بررسی نقش وقف در سازمان فضایی محله: از نهاد اجتماعی تا الگوی فضایی(مطالعه چال میدان در دوره قاجار)

وقف، در طول تاریخ شهرهای اسلامی، صرفا نهادی مالی یا خیریه ای نبوده، بلکه یکی از ابزارهای پایدار شکل دهنده به سازمان فضایی شهر به شمار می آید. بااین حال، در مطالعات شهرسازی ایران، بررسی وقف عمدتا در سطح توصیف تاریخی متوقف مانده و سازوکارهای فضایی آن، به ویژه در مقیاس محله، کمتر به صورت تحلیلی و نظام مند واکاوی شده است. این پژوهش با تمرکز بر محله چال میدان در تهران دوره قاجار، می کوشد تا به تبیین نقش وقف در شکل گیری ساختار فضایی این محله بپردازد و الگویی فضایی-عملکردی از این فرایند استخراج کند. روش پژوهش، بر رویکرد کیفی-تاریخی و تحلیل فضایی استوار است و در دو سطح پیش می رود: از یک سو، مطالعه اسناد شامل وقف نامه ها، نقشه های تاریخی، گزارش های بلدیه و ازسوی دیگر، تحلیل سازمان کالبدی محله در قالب شبکه ای حرکتی و نظام استقرار فضاهای وقفی. چارچوب نظری پژوهش، با تلفیق نظریه تولید فضا، تحلیل سازمان فضایی و حرکت، مفهوم ساخت کالبدی-اجتماعی و زبان الگو سامان یافته است. نتایج نشان می دهد که وقف در محله چال میدان، ازطریق سه سازوکار محوری تنظیم روابط مالکیت و دسترسی، سامان دهی کاربری های عمومی و آیینی و ایجاد کانون های تجمع اجتماعی، در تولید و تثبیت ساختار فضایی محله نقشی اساسی ایفا کرده است. بر این پایه، شبکه ای متشکل از فضاهای وقفی همچون مسجد، مدرسه، حسینیه و آب انبار، در پیوند ارگانیک با گذرهای محله ای شکل گرفته و زمینه ساز ایجاد مرکزیت محلی، تقویت حیات جمعی و تداوم هویت فضایی چال میدان شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد الگوی وقف محور سازمان فضایی می تواند به عنوان چارچوبی تحلیلی در بازخوانی سیاست های بازآفرینی محلات تاریخی و بهره گیری از ظرفیت نهادهای سنتی در مدیریت شهری امروز استفاده شود.

کلیدواژه ها:

وقف ، تولید فضا ، سازمان فضایی محله ، چال میدان ، تهران قاجاری ، نهادهای اجتماعی-فضایی