تعامل سیاست با زبان فارسی، چگونگی مواجهه نخبگان با زبان فارسی از قرن نهم تا پایان عصر پهلوی دوم

اندیشیدن به زبان فارسی و کارکرد آن امری تازه است و گذشتگان به ندرت درباره آن اندیشیده اند. این ادعایی است که اثبات آن کار دشواری نیست. ایرانیان تا زمان بیداری (اواسط دوره قاجار) کمتر درباره زبان فارسی نوشته و درباره آن اظهارنظر کرده اند. شواهد معدود این توجه به زبان عمدتا در تذکره ها وجود دارد؛ حال آنکه هرچه از اواسط دوره قاجار به این سو می آییم گفت وگو درباره زبان فارسی بیشتر می شود و آثار بسیاری نیز درباره آن به نگارش درمی آید. جالب اینکه در این تحول گزاره هایی که درباره زبان فارسی وجود دارد تغییر می کنند؛ گزاره هایی چون مکمل بودن زبان فارسی، نقص زبان فارسی و... به گزاره هایی چون تقدس زبان فارسی، برتری آن بر دیگر زبان ها و... می رسیم؛ امری که خبر از تغییر دیدگاه های ایرانیان درباره زبان فارسی و کارکرد آن دارد. در مقاله حاضر با بررسی آثار باقی مانده از دوره صفوی به این سو (تذکره ها، مقاله ها و...) ابتدا گزاره های رایج در هر دوره درباره زبان فارسی استخراج شده و در ادامه با نگاهی تحلیل گفتمانی به چرایی این تغییر پرداخته ایم؛ به طور خلاصه آنکه دلیل این تغییر گزاره ها و گسست در فهم زبان فارسی را باید در نقش تازه زبان فارسی در دوره دوم (از اواسط دوره قاجار به بعد) جست وجو کرد؛ ایرانیان شکست خورده از غرب مدرن دریافتند که تنها راه رهایی از انحطاط و نابودی، تغییر تکیه گاه های هویتی است؛ همان طور که غرب به کمک چنین تغییری به قدرت و ثبات دست پیدا کرد؛ آنان نیز به این نتیجه رسیدند که ایرانیان نیز باید هویت گذشته خود را که اساسش بر دین بود، کنار بگذارند و هویتی تازه برای خود می ساختند؛ هویتی که بنیان آن، نه دین بلکه زبان باشد. همین مساله سبب اهمیت زبان فارسی گردید و نوع نگاه ایرانیان را به زبان فارسی تغییر داد. از این زمان به بعد زبان فارسی دیگر، نه حاشیه ای بر زبان عربی؛ بلکه زبان ملی ایرانیان دانسته شد و حتی مورد تقدیس قرار گرفت.

کلیدواژه ها:

زبان فارسی ، سیاست ، هویت ، نخبگان