بررسی دگردیسی دشمن در شاهنامه بر اساس نظریه های تقابل و دیگری

پژوهش حاضر به بررسی سیر دگردیسی مفهوم «دشمن» در دوران اساطیری و پهلوانی شاهنامه می پردازد. این تحقیق، ضمن بازنمایی تحول رابطه «من» و «دیگری» در طول روایت ها، نشان می دهد که مفهوم دشمن پیوسته در حال درونی تر شدن است. این روند دگرگونی، سه مرحله اصلی را دربرمی گیرد: نخست، دوران نبرد با دیوان به عنوان نیروهای غیرانسانی (از پادشاهی کیومرث تا طهمورث) که مبدا شکل گیری مرزهای اولیه هویتی محسوب می شود. دوم، مرحله انتقال مرزهای دشمنی به جهان انسانی و نژادی شدن نبردها میان ایران و توران (از پادشاهی جمشید تا کیخسرو)؛ و درنهایت مرحله سوم (از پادشاهی گشتاسب تا بهمن) که در آن تقابل درونی شده است و طی آن رستم و اسفندیار در برابر یکدیگر قرار می گیرند. در این مرحله، خودی ترین عناصر حماسه به دیگری یکدیگر تبدیل شده و نبرد ماهیتی تراژیک می یابد. این پژوهش با به کارگیری چارچوب نظری تلفیقی، شامل نظریه امر سیاسی کارل اشمیت، آگونیسم شانتال موفه و معناشناسی چارلز کی. آگدن به تحلیل این تقابل ها پرداخته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که عامل اصلی انقباض مرزهای خودی و جابجایی دشمن به درون، نیاز بنیادین انسان به تقابل برای تعریف هویت خویشتن است. بر این اساس، با دستیابی به پیروزی مطلق بر دشمن بیرونی، صلح پایدار به وجود نمی آید؛ بلکه در غیاب تهدید بیرونی، انرژی ستیزه جویی در ساختار حماسه به سمت درون جابجا می شود.

کلیدواژه ها:

شاهنامه ، تقابل ، دشمن ، کارل اشمیت ، شانتال موفه ، آنتاگونیسم ، دیگری