نقد نظریه قرارداد اجتماعی در منطق سیاسی قرآن با تمرکز بر مبنای الزام و مشروعیت سیاسی

نظریه قرارداد اجتماعی در اندیشه مدرن مشروعیت سیاسی را بر اراده و عقلانیت انسان استوار می کند؛ گویی انسان در آغاز در وضعیتی بدون تکلیف و قانون وضع طبیعی قرار داشته است. این مقاله با رویکردی پارادایمی این مفروضه را در پرتو منطق سیاسی قرآن نقد کرده و نشان می دهد که قرآن با نفی هرگونه وضعیت پیشاسیاستی فاقد تکلیف انسان را از آغاز در چارچوب فطرت میثاق و مسئولیت الهی قرار می دهد؛ از این رو سیاست در منطق قرآنی نه مولد الزام، بلکه به مثابه میدان تحقق و تنظیم الزام های پیشینی و غیر قراردادی است. مسئله اصلی پژوهش آن است که این تعارض پارادایمی چه پیامدهایی برای فهم مشروعیت آزادی و مقاومت سیاسی دارد. پژوهش با روش کیفی - تحلیلی و از طریق ترکیب تحلیل مفهومی هنجاری نظریه های قرارداد اجتماعی و تحلیل مضمون نظری محور آیات قرآن کریم و تفاسیر انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که در چارچوب این تحلیل جهان بینی قرآنی قدرت سیاسی ماهیتی امانی و مشروط به عدالت دارد و مشروعیت نه از پذیرش هنجاری یا عقلانیت ابزاری بلکه از انطباق با قسط و پاسخ گویی نشئت می گیرد. بر این اساس، آزادی معنای عبودی می یابد و مقاومت در برابر انحراف قدرت از حق قراردادی به تکلیف هنجاری ارتقا پیدا می کند.

کلیدواژه ها:

قرآن ، قرارداد اجتماعی ، مشروعیت سیاسی ، وضع طبیعی ، الزام هنجاری