چیستی ذهن از دیدگاه فلاسفه اسلامی

شناخت چیستی ذهن، اساسی ترین گام در معرفت شناسی و پیش نیاز هر گونه پژوهشی در این حوزه است؛ زیرا بدون درک درست از ذهن، سخن گفتن از شناخت که خود، گونه ای فعل ذهنی است، و نیز بحث از وجود ذهنی، بی نتیجه خواهد ماند. با این حال، با وجود نقش محوری این موضوع در معرفت شناسی، در آثار فیلسوفان اسلامی به طور گذرا و نه چندان گسترده به آن پرداخته شده است. نوشتار پیش رو در پی پاسخ به این پرسش است که حقیقت ذهن از نگاه فلاسفه اسلامی چیست. نگارندگان با بهره گیری از روش توصیفی‑تحلیلی، آرای ایشان را کاویده اند تا از لابه لای نظرات پراکنده، تصویری روشن از چیستی ذهن به دست آورند. اگرچه دیدگاه های فیلسوفان اسلامی در این باره یکسان نیست، نویسندگان می کوشند با طبقه بندی و تحلیل آنها، خوانشی نظام مند از معانی مختلف ذهن ارائه دهند. در این مسیر، دست کم هفت رویکرد متمایز شناسایی و بررسی شده است. همچنین، با بازکاوی اقوال و تبیین مسائل مرتبط، مرزهای مفهومی ذهن با مقولاتی چون نفس، عقل، مغز، حالات درونی و پدیده های ذهنی – که در ظاهر، هم سویی معنایی یا مصداقی با ذهن دارند – ترسیم می گردد و نقاط اشتراک و افتراق آنها آشکار می شود.

کلیدواژه ها:

ذهن ، وجود ذهنی ، صورت ذهنی ، علم ، علم حصولی