تطور فکری حدوث عالم از فارابی تا میرداماد

مسئله حدوث و قدم عالم از جمله مباحث بنیادین توحیدی است که اندیشمندان دینی و اسلامی هر یک بر اساس مبانی فکری خویش، به یکی از زوایای آن پرداخته اند. نویسندگان نوشتار پیش رو، در جست وجوی گرایش دانشمندان اسلامی به اثبات حدوث عالم هستند. به عبارت دیگر، پرسش محوری این پژوهش آن است که معنای حدوث در هر عصر، چگونه تحول یافته و از معنایی به معنایی دیگر متمایز شده است، تا آنجا که بتوان پیوستگی اندیشه میرداماد - به عنوان آخرین حلقه از زنجیره اندیشه ورزان این عرصه - را با آرا و اقوال پیشینیان به تصویر کشید. دستاورد این بررسی نشان می دهد فارابی، رویکردی مسئله محور و علمی به حدوث عالم نداشته است و نگاه او بیشتر به باورهای شریعت مدارانه معطوف بوده است. متکلمان نیز بر حدوث زمانی (با تفسیر زمان موهوم) تاکید داشته اند. شیخ الرئیس، هرچند بیشتر به حدوث ذاتی باور داشته است، در برخی موارد به حدوث زمانی نیز اشاره کرده است. شیخ اشراق نیز با تفکیک دقیق میان حدوث ذاتی و زمانی، حدوث ذاتی را ویژه ابداعیات و حدوث زمانی را مختص زمانیات دانسته است. در نهایت، میرداماد با طرح نظریه حدوث دهری، در واقع چیزی فراتر از حدوث ذاتی را ارائه نمی دهد. این پژوهش، با اتکا بر فلسفه علم و با روش توصیفی‑تحلیلی سامان یافته است.

کلیدواژه ها:

حدوث عالم ، زمان موهوم ، حدوث زمانی ، حدوث ذاتی ، حدوث دهری ، زمان سرمدی