توجیه کثرات از دیدگاه اسپینوزا و لایب نیتس

نسبت میان وحدت و کثرت، از دیرباز تا کنون، به عنوان یکی از بنیادی ترین پرسش های فلسفی همواره ذهن اندیشمندان و فلاسفه را به خود مشغول داشته است. در این میان، اسپینوزا و لایب نیتس، به عنوان دو تن از فیلسوفان برجسته عقل گرای پسادکارتی، کوشیده اند پاسخی درخور برای این معضل کهن بیابند. پژوهش پیش رو، با روش تطبیقی‑انتقادی، نشان می دهد رویکرد اسپینوزا به مسئله جوهر، یگانه انگارانه است؛ به گونه ای که خداوند (همان طبیعت) را تنها جوهر نامتناهی عالم می داند و دیگر کثرات را فاقد وجود حقیقی و مستقل و جلوات آن حقیقت واحد برمی شمارد. وی ریشه پندار کثرت را در نقص ادراک انسان می جوید و معتقد است اگر آدمی از سطح تصورات خیالی فراتر رود و به شهود عقلی نائل آید، جز خداوند، چیزی نخواهد دید. در سوی دیگر، لایب نیتس با نفی امتداد از اوصاف اشیای جسمانی، وجود جوهر مادی را برمی تابد و در مقابل، «موناد» را به عنوان جوهر فردی و حقیقی معرفی می کند. او مونادها را جواهری نامتناهی و متکثر می داند و از این جهت، آشکارا در موضع کثرت گرایی قرار می گیرد؛ با این حال، کثرتی که او ترسیم می کند، با وحدت ازلی (حتی با وجود نقدهای تندش بر یگانه انگاری اسپینوزا) سازگار و قابل جمع است. به باور لایب نیتس، هرچند جهان از مونادها تشکیل شده، اما آنچه به جهان، سیمای تباین و تکثر می بخشد، چیزی جز تفاوت درجات ادراکی خود مونادها نیست. همچنین آنچه سبب می شود انسان، مونادها را در هیئت اجسام ببیند، نقصان ادراک مونادهاست؛ و از همین رو خداوند، به علت برخورداری از ادراکی تمام عیار، تنها مونادها را درمی یابد و هرگز همچون انسان، آنها را به صورت اجسام مشاهده نمی کند.

کلیدواژه ها:

اسپینوزا ، لایب نیتس ، جوهر ، موناد ، کثرات