تحلیل مسئله تسلسل اراده ها در فلسفه اسلامی؛ نقد پاسخ های مشهور و ارائه تقریری مبتنی بر علیت فاعلی

معضل تسلسل اراده ها یکی از اساسی ترین و کهن ترین پرسش ها یا بهتر بگوییم چالش ها در بحث جبر اختیار است. معضلی که ظاهرا ما را با دوگانه ای مواجه می کند که راه فراری از آن وجود ندارد. یا باید ارادی بودن اراده را بپذیریم و در نهایت دچار تسلسل باطلی گردیم که عقل انسانی از پذیرش آن ابا دارد یا باید به غیر ارادی بودن اراده و جبری بودن آن تن در دهیم، که با فاعل مختار بودن انسان در تعارض به نظر می آید. فلاسفه اسلامی نیز عموما به تفصیل به این دغدغه پرداخته اند و نتایج قابل توجهی نیز از همین بحث گرفته اند و بسیاری از سخنان مهم این فیلسوفان در باب جبر و اختیار در واقع پاسخی به همین چالش اساسی است. در این پژوهش با تمرکز بر دیدگاه دو تن از بزرگترین فیلسوفان اسلامی یعنی ابن سینا به عنوان سرآمد فیلسوفان مشایی و صدرالمتالهین به عنوان موسس حکمت متعالیه پرداخته ایم و ضمن تبیین دیدگاه این متفکرین به تحلیل و بررسی نظریات پرداخته و در نهایت پاسخ بیان شده را دفاعی قابل قبول از حقیقت فاعل مختار نداسته ایم. از طرف دیگر در دیدگاه مختار پژوهش درباره معضل تسلسل اراده ها با تمرکز بر تمایز علیت رویدادی و علیت فاعلی، تلاش نموده ایم نشان دهیم که این سوال اگر صرفا بخواهد در قالب همان دوگانه همیشگی پاسخ داده شود، پاسخی درخور نخواهد داشت و یا ما را به جبر می رساند یا تسلسلی محال. اما اگر حقیقت اختیار به درستی مورد توجه قرار گیرد و در کنار قواعد قابل دفاع فلسفی همچون "الذاتی لایعلل و بین الثبوت له" و  "کل ما بالعرض لا بد ان ینتهی الی ما بالذات" به آن توجه شود، ما را میتواند به این نقطه برساند که با نگرشی نو به آن معضل کهنه، از دوگانه جبر یا تسلسل باطل خارج گردیم.

کلیدواژه ها:

کلید واژه ها: تسلسل اراده ها ، جبر ، اختیار ، علیت فاعلی ، علیت رویدادی ، مسئولیت پذیری اخلاقی.