هم نشینی موسیقایی واژگان و بازتاب جهان شاعرانه در شعر سید قطب

هدف: موسیقی از عناصر اصلی و سبک ساز شعر است که به کلام قدرت می بخشد و زبان شعری را از سخن عادی متمایز می کند. پژوهش حاضر با هدف تبیین ابعاد موسیقایی شعر سید قطب، رابطه میان صورت زبانی و معنای اشعار او را بررسی می کند. سید قطب، با وجود گرایش به معنا، به انتخاب الفاظ نیز توجه دارد و آن ها را در خدمت بیان معنا به کار می گیرد. اشعار او در امتداد سنت نئوکلاسیک عصر نهضت عربی و در قالب شعر عمودی سروده شده اند.روش پژوهش: این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و بر پایه اشعار دیوان سید قطب انجام شده است. ساختار موسیقایی اشعار در چهار سطح موسیقی بیرونی، کناری، درونی و معنوی بررسی می شود. در سطح بیرونی، وزن و تناسب آن با محتوای شعر و در سطح کناری، قافیه و تنوع حروف روی مورد توجه قرار می گیرد. بررسی موسیقی درونی بر ویژگی های آوایی حروف و ارتباط آن ها با دلالت واژگان متمرکز است. در سطح موسیقی معنوی نیز آرایه هایی بررسی می شوند که بر تقابل، تناسب و هماهنگی معنایی استوارند.یافته ها: یافته ها نشان می دهد که سید قطب در موسیقی بیرونی، ضمن رعایت تناسب میان وزن و محتوا، از تنوع نسبی اوزان بهره گرفته است. در موسیقی کناری، تنوع حروف روی دیده می شود و موسیقی درونی اشعار از غنای ایقاعی برخوردار است؛ به گونه ای که میان ساختار و ویژگی های آوایی حروف با محتوای دلالی واژگان تناسب وجود دارد. بنابراین، صورت آوایی واژه ها در بیان معنای آن ها نقش دارد. در موسیقی معنوی، آرایه های طباق، مراعات نظیر و تنسیق صفات کاربرد برجسته تری دارند، بی آنکه استفاده از آن ها از حد متعارف فراتر رود. همراهی این آرایه ها با عناصر وزنی و آوایی، فضایی موسیقایی با الفاظ روان و دور از تکلف معنایی پدید آورده است.نتیجه گیری: ساختار موسیقایی شعر سید قطب بازتاب تعامل آوا، ایقاع و معنا در چارچوب عروض سنتی عربی است. بررسی چهار سطح موسیقی نشان می دهد که توجه به لفظ، بخشی از شیوه او در انتقال معناست. بهره گیری از اوزان متنوع، حروف روی گوناگون، الگوهای آوایی و آرایه های بدیعی، اهتمام شاعر به تناسب صورت و محتوا را آشکار می سازد. موسیقی، از این منظر، ویژگی سبکی مهمی است که معناگرایی شاعر را با توجه به ظرفیت های بیانی زبان پیوند می دهد.

کلیدواژه ها:

سید قطب ، شعر معاصر عربی ، موسیقی ، ایقاع ، آرایه های بدیعی