فرصت های هوش مصنوعی در کشف علمی جرایم: مرور تجارب جهانی و ظرفیت های بومی سازی در ایران

گسترش کمی و کیفی بزهکاری، پیچیدگی جرایم سازمان یافته، رشد تصاعدی بستر های مجرمانه در فضای سایبر و محدودیت های روش های سنتی کشف جرم، گذار به «کشف علمی جرم بر پایه هوش مصنوعی» را به ضرورتی اجتناب ناپذیر بدل ساخته است. هدف این پژوهش، واکاوی جامع فرصت های هوش مصنوعی در کشف علمی جرایم در سه سطح فنی، فرآیندی و نهادی، بررسی تجارب تطبیقی جهانی و امکان سنجی ظرفیت های بومی سازی آن در بستر حقوقی و ساختاری جمهوری اسلامی ایران است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر اسناد بالادستی، متون تقنینی و گزارش های سیاستی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که الگوریتم های یادگیری ماشین، یادگیری عمیق، پردازش زبان طبیعی، بینایی ماشین و گراف کاوی با قابلیت پردازش کلان داده های غیرساختاریافته، شناسایی الگوهای نامحسوس جنایی، پیش بینی مکانی-زمانی جرم و ارتقای علوم قانونی دیجیتال، سرعت و دقت کشف جرم را به شکل چشمگیری افزایش می دهند. با این وجود، کاربرد این ابزارها در ایران با چالش های حقوقی و فنی عمده ای؛ از جمله ماهیت «جعبه سیاه» الگوریتم ها و تعارض آن با اصل شفافیت دادرسی، خطر سوگیری داده ای و پروفایل سازی خودسرانه، چالش ادله پذیری خروجی های محاسباتی در محاکم و جزیره ای بودن پایگاه های داده مواجه است. در نهایت، مقاله بر لزوم اتخاذ رژیم حقوقی مبتنی بر «انسان-در-میان»، تحقق استانداردهای هوش مصنوعی توضیح پذیر، تصویب قانون جامع حفاظت از داده های کیفری و تاسیس «نهاد ممیزی الگوریتم های جنایی» تحت نظارت قوه قضائیه تاکید می نماید.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، کشف علمی جرم ، پیش بینی مکانی-زمانی جرم ، ادله الکترونیکی ، هوش مصنوعی توضیح پذیر ، دادرسی کیفری منصفانه.