ماهیت رفتار مجرمانه؛ از دترمینیسم فلسفی اسپینوزا تا دترمینیسم علمی جرم شناسی

تبیین و تحلیل «رفتار مجرمانه» در تطور اندیشه های مدرن از ابتدای مدرنیته تاکنون، صورت بندی های مختلفی داشته است که چگونگی آن بر کیفیت تبیین و تعیین واکنش کیفری اثرگذار است. مکانیسم انگاری اندیشه مدرن که با رنه دکارت آغاز شد، زمینه ساز تبیین جرم در پرتو ضرورت گرایی مکانیکی گردید؛ دیدگاهی که با بزرگ ترین شارح فلسفه دکارت، باروخ اسپینوزا به اوج خود می رسد؛ به گونه ای که آزادی ذیل روابط ضروری و علی تفسیر می گردد و اراده انسان در حصار دترمینیسم فلسفی و متافیزیکال قرار می گیرد؛ درنتیجه مجرم، فاقد مسئولیت اخلاقی و تقصیر کیفری تعریف می شود. انقلاب کوپرنیکی کانت، اندیشه مدرن را از رویکرد جوهری و ضرورت گرایی اسپینوزا عبور می دهد و زمینه بازخوانی رفتار مجرمانه ذیل ضرورت گرایی مبتنی بر دترمینیسم علمی و پوزیتیویستی را فراهم می آورد؛ درنتیجه باز هم مجرم فاقد مسئولیت اخلاقی و تقصیر کیفری تلقی می گردد. این دو دیدگاه ضرورت گرا با اینکه جرم را دترمینیستی تحلیل می کنند، بستر معرفتی آنها کاملا  متفاوت است؛ چراکه اولی در جهان معرفتی ماقبل کانتی و دومی در جهان معرفتی مابعدکانتی شکل می گیرند. با وجود تشابهی که از حیث منطق دترمینیستی و ضرورت گرا در هر دو رویکرد وجود دارد، دلالت های کاربردی و راهبردی آنها برای دستگاه عدالت کیفری متفاوت است و هر کدام به دیدگاه خاصی درباره ماهیت جرم، مجازات و سیاست کیفری می انجامد که متمایز از دیگری است.

کلیدواژه ها:

رفتار مجرمانه ، اسپینوزا ، دترمینیسم فلسفی ، پوزیتیویسم ، دترمینیسم علمی ، ضرورت