تسبیح در خلوت، شمشیر در جلوت؛ خوانشی نو از حیات دینی و کارکردی نادرشاه افشار

دوره نادرشاه افشار یکی از مهم ترین دوران تاریخ ایران زمین است. توسعه قلمروی جغرافیایی ایران تا هندوستان و فتح دهلی نو از موارد بسیار مهم تاریخ این دوره است. رفتارهای مذهبی نادرشاه افشار با ایرانیانی که در دوره صفوی طعم تشیع را در دل های خود چشیده بودند، یکی از مواردی است، که جای بررسی دقیق تری دارد. هدف از این پژوهش واکاوی جامع سیاست مذهبی نادرشاه افشار و تبیین پارادوکس رفتاری او در نسبت میان باورهای فردی، مناسک گرایی علوی و جهت گیری های دیپلماتیک در حوزه روابط خارجی و مذاکرات سیاسی با جهان تسنن است. یافته های پژوهش نشان می دهد، که داده های مستند تاریخی نشان می دهند که نادرشاه بر خلاف تبلیغات دایر بر مذهب ستیزی و تلاش جهت حذف ساختاری تشیع، در ساحت فردی، روانی و نظام سازی روحی قشون، عمیقا به ائمه اثناعشری به ویژه امام رضا (ع) و امیرالمومنین علی (ع) متوسل می شد؛ امری که از طریق زیارت های متوالی، نذورات سنگین مالی، تجدید طلاکاری عتبات و کتیبه نگاری های خاضعانه جلوه گر شده است. با این حال، در بزنگاه های دیپلماتیک و مذاکرات سیاسی با قدرت های سنی مذهب (عثمانی و گورکانیان هند)، رویکردی سراسر ابزارگرایانه و انعطاف پذیر اتخاذ می کرد. تحدید و عقوبت برخی عزاداران حسینی در هندوستان و ارائه طرح ابداعی مذهب جعفری به عنوان رکن پنجم فقهی، مصادیقی عینی از سیاست مذهبی دوگانه‎ (Dual Religious Policy) ‎نادرشاه است که در آن، ایدئولوژی تابعی از مقتضیات قدرت، فتوحات سرزمینی و جلب رضایت نیروهای اهل سنت در گستره ژئوپلیتیک امپراتوری بوده است‎.‎

کلیدواژه ها:

نادرشاه افشار ، سیاست مذهبی ، پراگماتیسم سیاسی ، تشیع اثناعشری ، بقاع متبرکه ، مذاکرات عثمانی ، کرنال.