بازتولید قدرت در ساحت قدسی نگاهی به تکوین تا افول تحول مناسک سوگواری محرم در هنر تعزیه عصر قاجار

مناسک سوگواری شیعی و هنر آیینی تعزیه در عصر قاجار، فراتر از کنش های صرفا عبادی، به مثابه میدانی نمادین جهت بازتولید مشروعیت سیاسی و تنظیم مناسبات قدرت و جامعه عمل کرده اند؛ از این رو، واکاوی دیالکتیک میان حاکمیت قاجار و آیین های عزاداری از اهمیتی بنیادین در تحلیل تاریخ اجتماعی-مذهبی ایران برخوردار است. هدف اصلی این پژوهش، بازخوانی تحولات ساختاری و کارکردی هنر تعزیه و نسبت آن با اراده معطوف به قدرت سلاطین قاجار، از دوره تکوین تا افول است. روش تحقیق در این مطالعه، رویکرد توصیفی-تحلیلی مبتنی بر روش اسنادی و انتقادی متون تاریخی است که داده های خود را از اسناد آرشیوی، سفرنامه ها و تاریخ نگاری های دست اول آن عصر استخراج می کند. یافته های پژوهش بیانگر آن است که اگرچه در عهد آغامحمدخان اطلاعات مدونی از اجرای تعزیه در دست نیست، اما با جلوس فتحعلی شاه و به ویژه در عصر ناصری، تعزیه با احداث «تکیه دولت» دستخوش دگردیسی شگرفی شد و از نمایشی توده ای به دستگاهی ترکیبی از عبادت، تفریح اشرافی و جلوه گاه هژمونی سلطنت بدل گردید. در این فرایند، اقدام های اصلاح طلبانه امیرکبیر در پیرایش خرافات و تحدید مناسکی نظیر قمه زنی به دلیل مقاومت بافت اجتماعی-مذهبی به سرانجام نرسید. در نهایت، یافته ها نشان می دهد که با خروج تعزیه از انحصار دربار پس از مرگ ناصرالدین شاه، پیدایش گفتمان مدرن مشروطه خواهی و دگرگونی بنیادهای اجتماعی، کارکرد سیاسی-مشروعیت بخش تعزیه زوال یافت و این آیین نمایشی در اواخر عصر قاجار به مرحله تحدید و انزوای تدریجی سوق داده شد.

کلیدواژه ها:

عصر قاجار ، تعزیه ، مناسک سوگواری ، تکیه دولت ، مشروعیت سیاسی ، امیرکبیر. گشت.