مقایسه عملکرد تحصیلی دانش آموزان مدارس متوسطه مناطق ۱ و ۱۵ تهران با توجه به وضعیت اقتصادی، شرایط اجتماعی، سرمایه فرهنگی خانواده ها و نابرابری های آموزشی: یک طرح تحقیق آمیخته تبیینی

آموزش و پرورش به عنوان یکی از حقوق بنیادین در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران شناخته شده و به عنوان ابزار اصلی تحقق اهداف توسعه پایدار و اجتماعی معرفی می شود. پژوهش حاضر از نظر هدف از نوع کاربردی با رویکرد آمیخته تبیینی در دو بخش کمی (به روش توصیفی-استنباطی) و کیفی (به روش پدیدارشناسی توصیفی) به مقایسه و تبیین تفاوت های ساختاری بین دانش آموزان ساکن در مناطق آموزشی با توسعه نامتقارن منطقه یک و منطقه پانزده شهر تهران بر چهار بعد اساسی سرمایه فرهنگی، وضعیت اقتصادی، شرایط اجتماعی، نابرابری آموزشی و تاثیر آن ها برعملکرد تحصیلی تمرکز نموده است. داده های کمی حاصل از پیمایش ۳۲۰ نفر از دانش آموزان دختر و پسر، با استفاده از آمار استنباطی تحلیل گردید. برای سنجش رابطه بین متغیرهای زمینه ای، امکانات آموزشی و متغیرهای دومتغیره، آزمون های ناپارامتریک کای-اسکوئر استفاده شد و برای مقایسه تفاوت در توزیع رتبه ای گویه های سرمایه فرهنگی، از آزمون یومن-ویتنی بهره گرفته شد. یافته ها در بخش کمی با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته؛ منجر به شناسایی شکاف معناداری در تمامی ابعاد مورد مطالعه بین دو منطقه شده است. در بررسی متغیر وضعیت اقتصادی و شرایط اجتماعی با دو بخش «وضعیت تحصیلی و شغلی والدین» و «وضعیت معیشتی و امکانات خانوار» بین دو گروه دانش آموزان منطقه یک و پانزده تفاوت معناداری وجود داشت (۰۵/۰>p). همچنین؛ متغیر سرمایه فرهنگی از مجموع ۲۱ گویه مورد بررسی، ۷ گویه در دو گروه نمره مشابهی داشتند (۰۵/۰p). عدم توازن در توزیع سرمایه مادی، انسانی و فرهنگی میان مناطق، منجر به ایجاد محیط های یادگیری متفاوت و نابرابری ساختاری عمیق شده است و به طور کلی؛ منطقه یک در وضعیت بهتری نسبت به منطقه پانزده گزارش شد. سپس داده های کیفی مبتنی بر تحلیل کلایزی ازطریق مصاحبه با ۱۷ نفر از آموزگاران با تجربه انجام گردید. نتایج مصاحبه ها نشان داد؛ سرمایه فرهنگی خانواده ها نقش برجسته و مستقیم در عملکرد تحصیلی دانش آموزان دارد. در وضعیت اقتصادی خانواده یافته های کمی و کیفی اشاره به تاثیر غیرمستقیم و محدود بر عملکرد تحصیلی دارد. همچنین؛ در مورد شرایط اجتماعی خانواده ها از جایگاه شغلی والدین، تحصیلات و شبکه های ارتباطی به نقش الگوسازی و انگیزه بخشی دست یافتیم‎.‎ خانواده های با سرمایه اجتماعی بالا، انتظارات تحصیلی بالاتری از فرزندان دارند و تعامل بهتری با مدرسه برقرار می کنند که باعث افزایش اعتمادبه نفس و انگیزه دانش آموز می شود‎.‎ به طورکلی؛ نتایج حاصل از داده های کمی و کیفی نشان می دهد؛ عملکرد تحصیلی دانش آموزان تحت تاثیر ترکیبی از سرمایه فرهنگی، وضعیت اقتصادی و شرایط اجتماعی خانواده، انگیزه فردی و عوامل زمینه ای مدرسه است.

کلیدواژه ها:

سرمایه فرهنگی ، وضعیت اقتصادی و اجتماعی ، نابرابری آموزشی ، عملکرد تحصیلی