تفسیر تربیتی علامه طباطبایی از تمثل ملائکه در قرآن

تمثل ملائکه از جمله مسائل پیچیده قرآنی و فلسفی است که نحوه ارتباط عالم مجردات با عالم ماده و چگونگی ادراک موجودات ماوراءطبیعی توسط انسان را تبیین می کند. پرسش اساسی آن است که فرشته ای که از سنخ عالم ماورای طبیعت است، چگونه در عالم ماده قابل رویت می شود؟ آیا موجودی مادی می شود یا صرفا صورتی ذهنی و خیالی است که در ادراک بیننده نقش می بندد؟ این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، به بررسی دیدگاه علامه طباطبایی در باب تمثل ملائکه و استخراج آثار تربیتی آن می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که از منظر علامه طباطبایی، تمثل به معنای «ظهور صوری در ادراک بشر» است که با حفظ حقیقت وجودی فرشته و بدون تغییر ماهیت و تبدل وجودی او صورت می گیرد. ایشان میان «تمثل» و «تشکل» تفاوت قائل می شود و تمثل را صرفا ظهور در ظرف ادراک می داند، نه تبدیل و تغییر در ذات فرشته. اگرچه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان به دلیل روش تفسیری قرآن به قرآن، از طرح مباحث تخصصی فلسفی پرهیز کرده است، اما با توجه به حواشی ایشان بر اسفار ملاصدرا می توان دریافت که تمثل فرشته براساس الگوی عالم مثال منفصل صورت می گیرد و سپس در عالم مثال متصل مشاهده گر ادراک می شود. از منظر علامه، گستره تمثل افزون بر فرشتگان، شامل ابلیس، اعمال اخروی و تمثلات عالم رویا نیز می شود. این پژوهش ضمن تحلیل دیدگاه علامه و مقایسه آن با آرای دیگر مفسران و فیلسوفان اسلامی، به تبیین چگونگی مشاهده فرشته متمثل و نقد دیدگاه های رایج در این زمینه می پردازد و در نهایت، دلالت های تربیتی این مسئله را در حوزه هایی همچون تقویت باور به عالم غیب، تبیین وحی و الهام و تاثیرپذیری انسان از موجودات ماوراءطبیعی مورد بررسی قرار می دهد.

کلیدواژه ها:

حسن ظن ، خوش بینی ، مثبت اندیشی ، آرامش روح ، علامه طباطبایی