تحلیل هستی شناختی حاکمیت سریانی عقل بر مراتب نفسانی و جسمانی انسان از منظر حکمت متعالیه و پیامدهای کاربردی آن

یکی از مسائل اساسی در انسان شناسی و فلسفه نفس، تبیین چگونگی حاکمیت عقل به عنوان مرتبه ای عالی و مجرد، بر مراتب مادون نفس و بدن، نظیر قوای ادراکی، تحریکی و افعال جسمانی است. مقاله حاضر با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه و با روش توصیفی–تحلیلی، به بررسی این مسئله می پردازد که عقل چگونه می تواند تدبیر و هدایت این مراتب مادون را بر عهده گیرد، در حالی که دارای ماهیتی مادی و فروترند. بر اساس اصولی چون اصالت وجود، وحدت و بساطت نفس، اتحاد نفس و بدن و حرکت جوهری، نشان داده می شود که عقل به عنوان عالی ترین مرتبه نفس، حضوری سریانی، فعال و ذومرتبه در سایر ساحت ها دارد و آن ها را هدایت می کند. این دیدگاه با تفسیر عقل به مثابه مرتبه ای حضوری و فعال در سایر ساحت های نفس، امکانی برای تبیین فلسفی کنش انسانی در پیوند با مراتب وجودی آن فراهم می سازد؛ تبیینی که در آن افعال جسمانی، در پرتو عقلانیت، واجد سطوحی از تعالی و ارزش می گردند و از سطح رفتار صرف به مرتبه ای متعالی تر ارتقاء می یابند. چنین رویکردی، برخلاف تلقی های دوگانه انگار همچون مکاتب مشائی و دکارتی، زمینه ای نظری برای بازسازی نوین مفاهیم اخلاقی، تربیتی و روان شناختی بر اساس حکمت متعالیه فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

حاکمیت عقل ، حکمت متعالیه ، سریان وجودی ، وحدت ذومرتبه نفس ، اتحاد نفس و بدن ، عقلانی شدن