شگردهای ایجاز در ترجیع بند عاشقانه سعدی بر مبنای اصل کم کوشی زبانی

ترجیع بند عاشقانه یکی از مشهورترین آثار سعدی است که در طی قرن های اخیر بارها و بارها مورد توجه اهل ادب و پژوهشگران این حوزه قرار گرفته است. ویژگی های خاص وزن، قافیه و قالب زمینه ساز انواع آشنایی زدایی و هنجارگریزی در این اثر شده است که در این میان ایجاز بسامد بالایی دارد. اصل کم کوشی در زبان یک قاعده کلی است که به تعادل و ارتباط بین معنا و نیروی صرف شده برای انتقال آن برمی گردد و در کلیه عرصه های زبان مشاهده می شود. بااین حال، ایجاز و کم کوشی در حوزه ادبیات فراتر از صرفه جویی است و به بلاغت و افزایش کارکرد هنری متن نیز کمک می کند. این پژوهش گونه های مختلف ایجاز و کم کوشی را در ترجیع بند سعدی مورد بررسی قرار می دهد و در تلاش است گوشه هایی از هنر شاعر در این زمینه را روشن کند. ایجاز در کلام سعدی نه تنها یک فرآیند معمول در زبان، که اهرمی برای برجسته سازی، تاکید، آشنایی زدایی و افزایش رسانگی پیام است. کتاب های بلاغی ایجاز را به دو گونه حذف و قصر تقسیم کرده اند و ما هم کم وبیش از همین الگو پیروی می کنیم. بررسی های ما نشان می دهد بسامد ایجاز حذف در این اثر بیشتر از ایجاز قصر است و تعداد و نوع ارکان حذف شده جمله در این شعر با توجه به الگوی خاص بیان سعدی، با دیگر آثار ادبی مشهور فارسی تفاوت هایی دارد. ایجاز قصر در ترجیع بند سعدی با نشانه هایی مانند تعدد افعال و افزایش بسامد انواع اضافه همراه است. در بین صنایع بیانی، سعدی به ترتیب به کنایه، استعاره پنهان و تشبیه بلیغ روی می آورد. همچنین بهره گیری از حروف ربط و اضافه برای ایجاز قصر کاربرد ویژه ای در این اثر دارد. ایجاز حذف در ترجیع بند سعدی در دو حوزه لفظی و معنوی به شکل گسترده ای انجام می گیرد. هنجارگریزی ادبی در کلام سعدی به کمک ایجاز به حذف فعل ربطی یا حذف عادی واژه ها به قرینه لفظی محدود نمی شود و شاهد گسترش دامنه آن به تمام اجزای جمله مانند حروف اضافه و ضمیر در نقش مضاف الیه هستیم.

کلیدواژه ها:

سعدی ، ترجیع بند ، اصل کم کوشی ، اقتصاد زبانی ، ایجاز