تحلیل لایه های زبانی و بلاغی قوسین در خردنامه اسکندری جامی

ادبیات تعلیمی عرفانی فارسی، به ویژه در سنت حکایت پردازی جامی، همواره از زبان به عنوان ابزاری برای انتقال مفاهیم انتزاعی وحدت وجود و سیروسلوک استفاده کرده است؛ در این میان، «خردنامه اسکندری» نمونه ای برجسته از بازنمایی نظام عرفانی قوس نزول و صعود در قالب حکایت های تعلیمی به شمار می رود. پژوهش پیش رو، با اتکا به نظریه سبک شناسی لایه ای که بر رابطه دیالکتیکی میان ساختارهای زبانی و جهان بینی تاکید دارد، در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه جهان بینی وحدت وجود در چهار سطح واژگانی، نحوی، بلاغی و منظورشناختی این اثر بازتولید می شود. روش پژوهش، تحلیل کیفی کمی ابیات حکایت های منتخب با تکیهبر جداول فراوانی و درصدگیری است. براساس یافته ها در سطح واژگان، ۴۴٪ از واژگان نشان دار به قوس نزول (حجاب های کثرت) و ۳۶٪ به قوس صعود (سلوک و وحدت) اختصاص دارد. در سطح نحو، افعال امری و نهی با ۳۱٪ و حروف اضافه جهت دار «از» و «به» با ۲۶٪ بیشترین بسامد را دارند. در سطح بلاغی، استعاره (۳۲٪) و تشبیه (۲۴٪) ابزارهای اصلی طبیعی سازی مفاهیم انتزاعی هستند. در سطح منظورشناختی، کنش ترغیبی با ۴۲٪ سلطه دارد و نقض هدفمند اصول گرایی (کیفیت و شیوه) شوک معرفتی ایجاد می کند. نتیجه آنکه جامی با هماهنگی کامل میان سطوح چهارگانه زبانی و با تکیه بر انسان کامل بهعنوان نقطه مرکزی، جهان بینی وحدت وجود را نه به صورت گزاره ای مستقیم، بلکه از طریق شبکه ای از دوگانه های قطبی و فرمان های نحوی به مخاطب القا می کند و زبان را به ابزاری برای اجرای جهان بینی عرفانی تبدیل می کند.

کلیدواژه ها:

سبک شناسی لایه ای ، قوسین ، وحدت وجود ، خردنامه اسکندری