ظرفیت ترکیبی و واژه سازی «هم»، در ساخت مقوله های واژگانی زبان فارسی

زبان فارسی از ظرفیت بالایی در واژه سازی برخوردار است و دو فرایند اصلی ترکیب و اشتقاق، نیازهای واژگانی این زبان را تامین می کنند؛ دراین­میان، برخی عناصر زبانی باوجود قرارگرفتن در زمره واژگان بسته، زایایی بالایی دارند و می توانند در ساخت واژه ها و ترکیب های گوناگون نقش فعالی داشته باشند. واژه «هم» یکی از این عناصر است که در دستورهای فارسی جایگاه مشخصی نیافته و گاه حرف ربط، گاه قید و گاه پیشوند خوانده شده است. این تنوع در تعریف و کارکرد، بررسی دقیق تر آن را در حوزه واژه سازی ضروری می سازد. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با بررسی داده های استخراج شده از متون ادبی و نیز فرهنگ های معتبر فارسی (دهخدا، معین، سخن) به ظرفیت ترکیبی «هم» در ساخت اسم، صفت، قید و فعل می پردازد و الگوهای ساختاری آن را تحلیل می کند. داده های پژوهش با هدف شناسایی شیوه های ترکیب و نقش این عنصر در شکل گیری واژه های جدید گردآوری و دسته بندی شده اند. براساس یافته ها، «هم» بیشترین ترکیب پذیری را با اسم و صفت دارد و در این دو حوزه نقش برجسته ای در واژه سازی ایفا می کند؛ درحالی­که، ترکیب آن با فعل و قید محدودتر است و نمونه های کمتری از این نوع ساخت ها دیده می شود. همچنین، براساس بررسی ها «هم» در بیشتر موارد مقوله دستوری پایه را تغییر نمی دهد، اما در برخی ساخت ها موجب تبدیل اسم به صفت می شود و بدین ترتیب، کارکرد معنایی تازه ای به واژه می بخشد. این پژوهش ضمن روشن ترکردن جایگاه دستوری «هم»، الگوهای زایای آن را معرفی می کند و نتایج آن می تواند در مطالعات واژه سازی، آموزش زبان فارسی و نیز در فرایند فرهنگ نویسی استفاده شود.

کلیدواژه ها:

«هم» ، ظرفیت واژه سازی ، صرف زبان فارسی ، ترکیب سازی