تحلیل فرایند نظام های گفتمانی کنشی و تنشی در شعر «کتیبه» اخوان ثالث

این مقاله به بررسی دو نظام گفتمانی کنشی و تنشی در شعر «کتیبه» اخوان ثالث می پردازد. نظام روایی کنش محور گفتمانی شکل گرفته بر اساس نقصان بیرونی با محوریت «کنش» است. نظام تنشی اما از نقصانی عاطفی_درونی نشات می گیرد و با شناخت کنش­گر از هستی رابطه تعاملی دارد. «کتیبه» ­به دلیل داشتن درون­مایه گفتمان روایی، حاوی کنش­ها و تنش­های ارزش­ محور است که نظام­های مسلط برآن قابلیت بررسی نشانه­معناشناختی را دارند. هدف پژوهش نشان دادن محورهای بنیادین معناسازی این شعر و چگونگی ظاهرشدن معنا در لایه سطحی گفتمان از میان نشانه­های یگانه می­باشد. بدین منظور پژوهش، به روش توصیفی-تحلیلی، گونه­های نظام گفتمانی نظیر نظام کنشی، تنشی_عاطفی و فنون پردازش مفهوم، پیوند با مخاطب، ارسال پیام در شعر«کتیبه» را مشخص کرده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که گفته­پرداز با چینش هنرمندانه اجزای کلام موفق به تولید معنای ذهنی مدنظر خود _یاس فلسفی و مغلوب تقدیر بودن_ و انتقال آن به گفته­خوان گردیده است. سوژه در مواجهه با «کتیبه» دچار تنیدگی با خود می­گردد و به­دلیل ناتوانی در خروج از این تنیدگی و پی­بردن به راز «کتیبه»، تحت فشاره عاطفی بالا تقریبا همه کنش­ها را غیرممکن می­بیند. نظام گفتمانی کنشی در ابتدا بارقه امیدی تولید کرده، اما در نهایت کنشگر به در بسته می­خورد وسرخورده به خانه اول بر می­گردد و در واقع فرایند تنشی به نظام گفتمانی کنشی غلبه می­کند. و این دو که در آغاز امید تلاقی آنها می­رفت، در نهایت به دلیل این که کنش­گران پای در زنجیر همچنان دچار نقصان آزادی­اند، به آشتی درونی نمی­رسند.

کلیدواژه ها:

نشانه-معناشناسی ، مربع معنایی ، طرحواره تنشی ، اخوان ثالث ، کتیبه