پایش سلامت حوزه آبخیز فخران خراسان جنوبی با استفاده از مدل مفهومی فشار-حالت-پاسخ

امروز گسترش عوامل مختلف انسانی و طبیعی و تشدید آثار منفی آن ها سبب شده است تا عملکرد آبخیزها با مشکل مواجه شود و نیازهای ذی نفعان به درستی تامین نشود. لذا در این پژوهش سعی شده است سلامت آبخیز فخران خراسان جنوبی مورد ارزیابی قرار گیرد و عوامل موثر بر آن مشخص شود. براین اساس با استفاده از رویکرد مفهومی فشار-حالت-پاسخ (PSR) تعداد ۳۸ متغیر اولیه شناسایی شد. سپس با استفاده از معیارضریب همبستگی پیرسون، متغیرهای باضریب همبستگی بیشتر از ۸/۰ به عنوان متغیرهای دارای همخطایی چندگانه شناسایی و حذف شدند. در نهایت و به ترتیب از ۱۱، ۹ و ۱۲ معیار در شاخص های فشار، حالت و پاسخ برای تعیین وضعیت سلامت در زیرآبخیزهای مختلف تعیین شد. همانطور که نتایج نشان داد شاخص فشار از ۴۳/۰ تا ۸۳/۰، شاخص حالت از ۳۳/۰ تا ۶۵/۰ و شاخص پاسخ از ۳۳/۰ تا ۵۷/۰ در زیرآبخیزهای مختلف متغیر بود. همچنین شاخص سلامت نیز مقادیری بین ۳۶/۰ تا ۶۱/۰ را به خود اختصاص داده است. با عبارتی دیگر شاخص های فشار، حالت، پاسخ و سلامت به ترتیب با مقادیر متوسط ۶۷/۰، ۵۰/۰، ۴۷/۰ و ۵۴/۰ در طبقه نسبتا سالم، متوسط، متوسط و متوسط قرارگرفتند. به لحاظ اثرگذاری نیز مهاجرت خانوار (۱/۵ درصد) و نسبت مناطق مسکونی به سطح آبخیز (۵ درصد) بیشترین سهم را در کاهش سلامت و نسبت اراضی آبی-باغی به دیم (۴/۰ درصد) و تعداد منابع آبی (۹/۰ درصد) کمترین تاثیر را بر سلامت نشان دادند. همان طور که نتایج نشان می دهد تصمیم گیری اصولی بر کنترل جمعیت، پراکنش مناطق مسکونی و زراعت توسط جوامع محلی و همچنین مدیران استانی می‎تواند افزایش سلامت آبخیز فخران و ارتقاء سلامت زیرآبخیزها را در پی داشته باشد.

کلیدواژه ها:

Ecosystems ، Monitoring ، Destruction ، Remote Sensing ، Sustainable Management ، بوم سازگان ، پایش ، تخریب ، سنجش از دور ، مدیریت پایداریدار