نقش مدیریت حالات روان تنی (اعراض نفسانی) در ارتقای سلامت معنوی و سلامت جسم: یک مطالعه کیفی مبتنی بر قرآن و روایات

زمینه و هدف: سلامت معنوی به عنوان یکی از ابعاد اصلی سلامت، نقشی محوری در پیشگیری از بیماری ها ایفا می کند. در آموزه های اسلامی، «مدیریت حالات روان تنی» (اعراض نفسانی) به عنوان یکی از مولفه های اساسی سلامت معنوی معرفی شده است. با این حال، تاکنون مطالعه ای به استخراج نظام مند قواعد حاکم بر این ارتباط از منابع دست اول (قرآن، کتب اربعه و تفاسیر معتبر) نپرداخته است. هدف این مطالعه، شناسایی و تبیین نحوه تاثیر مدیریت حالات روان تنی بر سلامت معنوی و سلامت جسمی بر اساس قرآن و روایات بود. روش ها: این مطالعه یک پژوهش کیفی از نوع تحلیل محتوای جهت دار بود. جامعه پژوهش شامل کلیه آیات قرآن و روایات مرتبط با کلیدواژه های «اعراض نفسانی»، «مرض قلب»، «سلامت معنوی»، «قلب سلیم» و «شفا» در کتب اربعه حدیثی شیعه (الکافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب الاحکام، الاستبصار) و دو تفسیر المیزان و نمونه بود. نمونه گیری به صورت هدفمند انجام شد و ۴۷ واحد معنایی (۲۳ آیه و ۲۴ روایت) تا اشباع نظری استخراج گردید. تحلیل داده ها در سه مرحله کدگذاری باز (تعداد ۱۲۰ کد اولیه)، محوری و انتخابی با استفاده از نرم افزار MAXQDA ۲۰۲۰ انجام شد. اعتبار یافته ها با روش بازبینی توسط همکاران (یک استاد حوزه با گرایش سلامت معنوی و یک متخصص روان شناسی سلامت) و پایایی با روش بازآزمون (توافق درون داوری ۸۹%) تامین شد. یافته ها: سه قاعده اصلی استخراج شد: ۱.مدیریت هیجانات منفی برانگیزاننده (حسد، کینه، غضب، سوءظن): مستند به روایت «صحه الجسد من قله الحسد» که نشان می دهد کاهش حسد (نه حذف کامل آن) به طور مستقیم بر سلامت جسم تاثیر می گذارد؛ ۲. مدیریت هیجانات منفی سردکننده (غم، حزن، هم): مبتنی بر قاعده «سردی ریشه بیماری ها» در طب اسلامی با آثار مستند بر غلبه بلغم (خلط سرد و تر) و بیماری های گوارشی- مفصلی و خستگی مزمن؛ ۳. تغذیه پاکیزه (طیب) به عنوان زیربنای سلامت معنوی و جسمی: مستخرج از آیه ۵۱ سوره مومنون «کلوا من الطیبات واعملوا صالحا» که ارتباط مستقیم کیفیت تغذیه را با امکان انجام عمل صالح و سلامت عمومی جسم تبیین می کند. نتیجه گیری: مدیریت حالات روان تنی بر اساس آموزه های قرآن و روایات، یک مداخله اثربخش در حوزه سلامت معنوی است که پیامد مستقیم آن، پیشگیری از بیماری های جسمی و ارتقای سلامت عمومی است. پیشنهاد می شود پروتکل های سلامت معنوی در نظام سلامت کشور، شامل برنامه های مدون برای «مدیریت حسد» و «کاهش غم» مبتنی بر آموزه های دینی طراحی و اجرا شوند.

کلیدواژه ها:

Spiritual Health ، Psychosomatic States ، Emotion Management ، Quran ، Islamic Medicine ، Physical Health ، سلامت معنوی ، حالات روان تنی ، مدیریت هیجانات ، قرآن ، طب اسلامی ، سلامت جسم