دیرش در برابر کاهش واکه ای وزن بنیاد؛ نمونه ای از تعامل اصل اقتصاد و اصل کم کوشی در گونه کرمانی

در پژوهش حاضر به بررسی علل رخ ندادن کاهش واکه ای در گونه کرمانی از زبان فارسی پرداخته شد. کاهش واکه ای در این گونه زبانی به وزن هجا بستگی دارد و در مواردی که هجا تک مورایی باشد رخ می دهد. باوجوداین، در برخی از بافت های آوایی شاهد کاهش نیافتن واکه ها هستیم. یکی از این دو بافت در مجاورت همخوان های چاکنایی است. بررسی همخوان های چاکنایی نشان داد که این همخوان ها به دلیل فاقدجایگاه بودن و تولیدنشدن در مجرای دهان و بینی فاقد سازه هدف هستند و سازه های واکه مجاور در هنگام تولید آنها تغییری نمی کند. این مسئله منجر به دیرش بیشتر سازه های واکه می شود. بافت دیگر در واژه هایی است که در فارسی معیار همخوانی مشدد دارند. بررسی صوت شناختی این واژه ها نشان داد که در گونه کرمانی در این واژه ها همخوان مشدد نیست و این واکه کوتاه پیش از آن است که کشیده تر تولید می شود. درواقع، محدودیتی بر نظام واجی این گونه زبانی حاکم است که مانع از مشددشدن همخوان ها می شود. از این رو، وزن مضاعف همخوان در این واژه ها به واکه کوتاه منتقل شده و واکه دومورایی می شود. آنچه در دو بافت مذکور مشترک است ثبات وضعیت تولیدی واکه های کوتاه برای مدت زمانی بیشتر است. این مسئله مانع از رخداد گریز از هدف می شود و در نتیجه، کاهش واکه ای رخ نمی دهد و تقابل میان واکه ها حفظ شود. آنچه در این گونه زبانی شاهد آن هستیم، تعامل میان دو اصل کم کوشی و اصل اقتصاد است. در هجاهای تک مورایی شاهد عملکرد اصل کم کوشی و ازمیان رفتن تقابل ها هستیم، اما در هجاهای سنگین تر اصل اقتصاد مانع از خنثی شدن تقابل ها می شود.

کلیدواژه ها:

گونه کرمانی ، همخوان های چاکنایی ، دیرش ، اصل اقتصاد ، اصل کم کوشی