ابن خلدون در سنجه نظریه پردازی؛ نگاهی انتقادی به نظریه انتحال محمود اسماعیل

ابن خلدون یکی از مورخان و صاحب نظران بزرگ اسلامی در عهد میانی و از شخصیت های سیاسی اجتماعی آن دوره بود، اما آن چه وی را در کانون توجه و پژوهش های دیگران قرار داد، بخش آغازین (کتاب اول) کتاب العبر است که حاوی نظریه هایی در خصوص فلسفه نظری تاریخ، فلسفه تحلیلی تاریخ، تمدن و جامعه شناسی است و در چارچوب دانشی با عنوان علم العمران عرضه شده است. دانش ورزی ابن خلدون در این کتاب، به رغم همه عظمتی که دارد، از نقد محققان دور نماند؛ دسته ای از محققان ناسازگاری بخش های بعدی کتاب (دو کتاب دیگر العبر)را با روش و قواعد بیان شده در مقدمه یا عدم پای بندی او را به آن چه خود بیان داشته، به نقد کشیدند، چنان که دسته ای تفاوت ادبیات مقدمه و دیگر بخش ها را با پرسش مواجه کردند، اما محمود اسماعیل، محقق مصری این نقدها را نقطه عزیمت انتقادی دیگر قرار داده و بنیاد اندیشه ابن خلدون را به چالش کشید و مدعی شد محتوای علمی مقدمه محصول مطالعه، تامل و اندیشه او نیست، بلکه وی اساس آنها را از پیشینیان و به طور مشخص، از اخوان الصفا اخذ کرده است، بی آن که به آن اشاره کند، از این رو فردی منتحل است. مقاله حاضر می کوشد به روش تحلیلی عقلی و با بهره گیری از داده های تاریخی، به این پرسش کانونی پاسخ دهد که آیا ادله ای اقامه شده از سوی ایشان، مثبت ادعاهای وی می تواند باشد؟ مقاله با این فرضیه که پیش انگاره های ذهنی ناقد، وی را به چنین ادعایی کشانده، می کوشد تا تبیینی ازقضیه ارائه کند، گر چه تاکنون نوشته های زیادی به زبان عربی در این باره نوشته شده، اما به زبان فارسی تاکنون اثری پدید نیامده است.

کلیدواژه ها:

ابن خلدون ، مقدمه ، کتاب العمران ، محمود اسماعیل ، اخوان الصفا ، انتحال