کاربست حکمت متعالیه در تبیین مساله کثرت ادیان

مسئله کثرت و تعدد ادیان و تبیین نسبت میان دعاوی حقانیت آنها، یکی از مناقشه های مهم در فلسفه دین معاصر است. رویکردهای رایج، از انحصارگرایی که تنها یک دین را بر حق می داند تا پلورالیسم که به تساوی ادیان در بهره مندی از حقیقت حکم می کند، هر یک با کاستی های نظری مواجه اند. این پژوهش با هدف ارائه تبیینی نوین از کثرت ادیان، از ظرفیت های هستی شناختی حکمت متعالیه ملاصدرا بهره می گیرد. روش تحقیق در این مقاله، تحلیلی-توصیفی است که با تکیه بر منابع کتابخانه ای و با رویکردی فلسفی-کلامی، به بازخوانی و تحلیل مبانی هستی شناختی صدرایی در تطبیق بر مسئله کثرت شرایع می پردازد. یافته های تحقیق حاکی از آن است که گذار سه گانه فلسفی ملاصدرا (از اصالت ماهیت به اصالت وجود وحدت تشکیکی و سپس به وحدت شخصی وجود) چارچوبی نظام مند برای فهم مراتب دار و طولی کثرت ادیان فراهم می آورد. در این تبیین، شرایع الهی نه کثراتی متباین و گسسته، بلکه ظهورات تدریجی و تشکیکی یک حقیقت واحد نوری (دین حق) هستند که در اسلام به عنوان کامل ترین مرتبه، به کمال نهایی خود دست یافته است. این مدل، با تفکیک میان «حقیقت وجودی دین» و «صورت شریعت»، ضمن حفظ خاتمیت و جامعیت اسلام، حقانیت مراتبی ادیان پیشین را به رسمیت می شناسد، مفاهیم ایمان و کفر را به مراتب وجودی تبدیل می کند و الگویی برای گفت وگوی میان دینی بر پایه وحدت ریشه و کثرت ظهور ارائه می دهد. نتایج این پژوهش ظرفیت حکمت متعالیه را برای حل مناقشات بین الادیانی و بسط الهیات تطبیقی مبتنی بر میراث فلسفی اسلامی آشکار می سازد.

کلیدواژه ها:

وحدت دین ، کثرت شرایع ، حرکت جوهری نفس ، اسلام خاتم ، مناقشات بین ادیان