بررسی ساختاری عوامل آسیب رسان آرایه های گچی قلعه ضحاک هشترود و ارائه راهکارهای حفاظتی

قلعه ضحاک هشترود، ازجمله محوطه های باستانی شاخص در شمال غرب ایران (استان آذربایجان شرقی)، دارای تزئینات گچ بری ارزشمندی است. بخشی از آثار به دست آمده از کاوش، در محل سایت موزه مجموعه قلعه ضحاک، بخشی در مخزن موزه آذربایجان تبریز و تعداد محدودی در گالری اصلی موزه نگه داری می شود. آثار به دست آمده شامل نقوش: انسانی، حیوانی، گیاهی و هندسی است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی کیفیت ساختار بلوری، ترکیب کانی شناسی و بررسی میزان تخریب ساختاری تزئینات گچی است. مجموعه ای از مطالعات آزمایشگاهی ازجمله پراش پرتو ایکس (XRD)، میکروسکوپ الکترونی روبشی (Fe-SEM)، کروماتوگرافی یونی (IC)، تخلخل سنجی و پایش شرایط محیطی دما و رطوبت را بر روی نمونه های هر دو محل (سایت موزه و مخزن موزه) انجام شده است. نتایج آنالیز فازی نشان می دهد؛ فاز اصلی و شاخص گچ بری ها ژیپس (CaSO₄·۲H₂O) و کوارتز (SiO۲) بوده، در ادامه فازهای کلسیت (CaCO۳)، آلبیت (NaAlSi۳O۸)، آنورتوکلاز (O۸ا(Si۳Al)(Na,K)) و فاز آنورتیت (CaAl۲Si۲O۸) نیز شناسایی شدند. طبق نتایج IC حضور یون های مخرب کلرید و نیترات در سطح پایین و غیرتخریبی تشخیص داده شده است. داده های بلورشناسی نشان می دهد؛ تغییرات ساختاری ایجاد شده متعلق به زمان پیش از کاوش و دفن آثار بوده، از زمان کاوش تاکنون تخریب ساختاری مشاهده نشده است. با این حال، شرایط بالای رطوبت سایت موزه و عدم وجود استانداردهای حفاظتی لازم به نظر می رسد فرآیند آسیب تسریع یابد. پیشنهاد می شود با اصلاح شرایط دما، رطوبت و طراحی ویترین های استاندارد در کنار پایش دوره ای، به عنوان راهکار حفاظتی موثر مدنظر قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

Qaleh Zahhak Hashtrud ، Stucco Decorations ، XRD ، Fe-SEM ، Heritage Conservation. ، قلعه ضحاک هشترود ، تزئینات گچی ، Fe-SEM ، XRD ، حفاظت آثار تاریخی.