حکمرانی کیفیت در زنجیره تامین کاغذ بازیافتی ایران: تحلیلی نهادی و پیامدهای اصلاحی

سابقه و هدف: گذر به اقتصاد چرخشی و گسترش زنجیره های تامین حلقه بسته، کاغذ بازیافتی را به یکی از مواد اولیه راهبردی در صنعت کاغذ تبدیل کرده است. بااین حال، در زنجیره های لجستیک معکوس و بازیافت، کیفیت مواد بازیافتی به طور ذاتی با عدم قطعیت همراه است و همین موضوع بر پایداری فرایند تولید، تصمیم های بهره برداری، هزینه های توقف و ضایعات و نیز پذیرش بازار اثر می گذارد. در ایران نیز باوجود اجتناب ناپذیر بودن بازیافت کاغذ از منظر اقتصادی و محیط زیستی، چالش های نهادی و اجرایی موجب شده است که کیفیت ورودی بازیافتی در بسیاری موارد متغیر و چانه زنی پذیر باقی بماند؛ بنابراین، هدف این پژوهش تبیین این مسئله است که «حکمرانی کیفیت» در زنجیره تامین کاغذ بازیافتی در ایران چگونه شکل می گیرد، کدام مرزبندی ها و مفروضات نهادی کیفیت را در وضعیت موجود بازتولید می کند و بر پایه این شناخت، چه پیامدهای اصلاحی و پیشنهادهای اجرایی قابل دفاعی می توان ارائه داد. مواد و روش ها: این پژوهش با رویکرد کیفی انجام شد و چارچوب تحلیلی آن بر مبنای سیستم های ابتکاری انتقادی و دوازده پرسش مرزی استوار است. منطق سیستم های ابتکاری انتقادی بر مقایسه منظم وضع موجود و وضع مطلوب بنا می شود و امکان می دهد داوری های مرزی مرتبط با هدف ها، اختیار تصمیم گیری، دانش معتبر و مشروعیت تصمیم ها آشکار و قابل نقد شود. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۲۰ خبره و کنشگر کلیدی زنجیره تامین کاغذ بازیافتی گردآوری شد. مشارکت کنندگان به صورت هدفمند و از حلقه های اصلی زنجیره انتخاب شدند و شامل مدیران و کارشناسان کارخانه های مصرف کننده کاغذ بازیافتی (به ویژه مسئولان خرید، تولید و کنترل کیفیت)، فعالان جمع آوری/تفکیک و مراکز پردازش، واسطه ها و عمده فروشان و افراد آشنا با استاندارد، آزمون و سازوکارهای نظارتی بودند. محل فعالیت خبرگان در کانون های اصلی مرتبط با شبکه بازیافت و صنعت کاغذ در کشور قرار داشت و مصاحبه ها با هدف پوشش تنوع دیدگاه ها در تهران و کرج، اصفهان، استان های شمالی و خوزستان انجام شد. متن مصاحبه ها پس از پیاده سازی، با اتکا به دوازده پرسش مرزی کدگذاری و در چهار بعد انگیزش، کنترل، دانش و مشروعیت بازآرایی شد؛ سپس برای افزایش شفافیت و قابلیت ردیابی، نتایج به محورهای نهادی و بسته های اصلاحی متناظر ترجمه گردید. یافته ها: نتایج نشان داد که در وضعیت موجود، هدف غالب حکمرانی کیفیت بیشتر بر تداوم جریان تامین و معامله و تامین کوتاه مدت خوراک متمرکز است و معیارهای موفقیت عمدتا اقتصادی و عملیاتی تعریف می شود؛ بنابراین کیفیت اغلب تا سطح حداقل های لازم برای پذیرش یا استمرار تولید تقلیل می یابد. در بعد کنترل، تصمیم گیری درباره پذیرش/رد محموله، درجه بندی و قیمت گذاری پراکنده و چندکانونی است و در کنار برخی قواعد رسمی تا حد قابل توجهی به عرف بازار و توافق های موردی متکی می ماند. همچنین عدم تقارن در دسترسی به اهرم هایی مانند تجمیع حجم، اطلاعات بازار، امکان اختلاط محموله ها، دسترسی به مشتریان بزرگ و ابزارها و نتایج آزمون، کیفیت را به متغیری چانه زنی پذیر تبدیل می کند و نوسان کیفیت را بازتولید می نماید. در بعد دانش، اگرچه تجربه میدانی نقش محوری دارد، نبود داده های یکپارچه و قابل اتکا و نیز فقدان رویه های یکنواخت نمونه برداری، آزمون و گزارش دهی قابل استناد باعث می شود تصمیم ها و اختلافات کیفیتی بر اطلاعات غیررسمی تکیه کند و امکان حل اختلاف مبتنی بر شواهد مشترک محدود شود. در بعد مشروعیت نیز ضعف مسیرهای نمایندگی و پاسخگویی درباره ادعاها و تصمیم های کیفیتی مشاهده شد؛ به گونه ای که گروه های متاثر و هزینه پرداز الزاما امکان اثرگذاری موثر بر قواعد یا پیگیری تصمیم ها را ندارند و منطق غالب به سمت نگاه بازارمحور و معامله ای میل می کند. نتیجه گیری: این پژوهش نشان می دهد برای بهبود پایدار کیفیت، مداخله های تک حلقه ای یا فقط فنی کفایت نمی کند و اصلاح حکمرانی کیفیت باید هم زمان قواعد مشترک، داده معتبر، مشوق های هم راستا و پاسخگویی را تقویت کند. بر پایه یافته ها، چهار بسته پیشنهادی اجرایی ارائه می شود: ۱- «استاندارد و زیرساخت آزمون» برای تبدیل کیفیت به معیار سنجش پذیر و قابل استناد از طریق شاخص های حداقلی، نمونه برداری/آزمون یکنواخت و ممیزی دوره ای؛ ۲- «شفافیت و حکمرانی داده» برای کاهش عدم تقارن اطلاعات با برگه کیفیت محموله، ثبت سوابق و دسترسی استاندارد به مستندات؛ ۳- «قراردادهای کیفیت محور و هم راستاسازی مشوق ها» با قیمت گذاری وابسته به کیفیت و سازوکار پاداش/جریمه عدم انطباق؛ و ۴- «تنظیم گری، پاسخگویی و حل اختلاف» با تعیین مسئولیت ها و داوری مبتنی بر آزمون. اجرای تدریجی و هماهنگ این بسته ها می تواند ثبات کیفیت ورودی، کاهش هزینه های کیفیت پایین و افزایش قابلیت اتکا در تامین را در سطح زنجیره تقویت کند.

کلیدواژه ها:

حکمرانی کیفیت ، کاغذ بازیافتی ، زنجیره تامین ، تحلیل نهادی ، سیستم های ابتکاری انتقادی