بررسی تطبیقی مبانی هستی شناختی و معرفت شناختی بطون قرآن در اندیشه علامه طباطبایی و امام خمینی (ره)

پژوهش حاضر با هدف تبیین تطبیقی مبانی هستی شناختی و معرفت شناختی بطون قرآن در اندیشه علامه طباطبایی و امام خمینی (ره) انجام شده است. مسئله اصلی، تحلیل تفاوت های بنیادین در فهم مراتب بطون قرآن و ارائه چارچوبی نظام مند برای مقایسه دو دیدگاه است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و تطبیقی، مبتنی بر الگوی چهارمرحله ای (توصیف مستقل، مقایسه هم سو، تبیین اشتراکات و افتراقات، ارزیابی و نظریه پردازی)، به بررسی آثار اصلی دو اندیشمند شامل المیزان، قرآن در اسلام، آداب الصلاه، سر الصلاه، تفسیر سوره حمد، چهل حدیث و مصباح الهدایه پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که هر دو متفکر قرآن را دارای مراتب وجودی و بطون متعدد می دانند و میان ظاهر و باطن آن پیوستگی طولی برقرار می کنند. با این حال، در تبیین حقیقت باطن و راه های دستیابی به آن تفاوت های اساسی وجود دارد. از منظر هستی شناختی، علامه در چهارچوب حکمت متعالیه، قرآن را حقیقتی تشکیکی می داند که از کتاب مکنون تا الفاظ تنزل یافته است، درحالی که امام خمینی با رویکرد عرفانی، قرآن را تجلی اسم اعظم الهی و حقیقتی مرتبط با مقام ولایت و انسان کامل تلقی می کند. در حوزه معرفت شناسی، علامه بر روش تفسیر قرآن به قرآن، تدبر، عقل برهانی و روایات تاکید دارد و طهارت نفس را عامل کمک کننده می داند، اما امام خمینی تهذیب نفس و سلوک معنوی را شرط اساسی و شهود عرفانی را ابزار اصلی کشف بطون معرفی می کند. برآیند مقایسه تطبیقی نشان می دهد که رویکرد علامه ماهیتی فلسفی تفسیری و متن محور دارد و از نظر روش مندی و انسجام علمی قوی تر است، درحالی که رویکرد امام خمینی ماهیتی عرفانی سلوکی دارد و بعد وجودی و تربیتی فهم قرآن را برجسته می سازد. این پژوهش در پایان با تحلیل نقاط قوت و ضعف هر دیدگاه، یک نظریه ترکیبی مرحله ای ارائه می دهد که شامل سه سطح بطون (معنایی، مصداقی، وجودی) و چهار معیار اعتبار (سازگاری با ظاهر، هماهنگی با نظام کلی قرآن، تایید روایی، و قابلیت انتقال نسبی) است. این مدل می تواند به عنوان چارچوبی نوین در مطالعات فلسفی و عرفانی بطون قرآن مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

بطون قرآن ، کلام امامیه ، علامه طباطبایی ، امام خمینی ، ظاهر و باطن ، هستی شناسی ، معرفت شناسی