واکاوی الگوواره های رمانتیسم سیاه و منفی در رمان «زهر اللیمون وقصص اخری» علاء الدیب (پیکره مطالعاتی: داستان های الشیخه، القاهره والحصان الاجوف)

بیان مسئله و هدف: رمانتیسم سیاه یکی از شاخه های موجود در حوزه ادبیات است که از آن با عنوان ادبیات سیاه نیز یاد می شود. رمانتیسم سیاه براثر شرایط و فضای نابسامان حاکم بر جامعه و تحولات گوناگون اجتماعی و سیاسی شکل می گیرد. در آثار برخی از نویسندگان و شاعران این جریان ادبی مشاهده می شود که تلخی ها و نگاه منفی و منفور به پیرامون خود را بازتاب می دهند. این جستار، با بررسی مولفه های رمانتسیم سیاه و منفی در داستان های انتخابی، در پی آن است که جلوه های ادبی و لایه های نهفته در آن را نمایان سازد و مخاطب را در جریان یکی دیگر از رویکردهای تحلیل متن به منظور دستیابی به زیبایی های آن قرار دهد. پژوهش هایی که در حوزه های گوناگون صورت می گیرد درمجموع سه نوع است: بنیادی، کاربردی و توسعه ای. این پژوهش، با توجه به مطالعات انجام شده در این حوزه، توسعه‎ای است. داستان های الشیخه و القاهره و الحصان الاجوف، با توجه به اینکه در شرایط نامساعد سیاسی، فرهنگی و اجتماعی حاکم بر مصر به قلم تحریر درآمده اند، مضامین رمانتیسم سیاه و منفی برآمده از چنین شرایطی در آن ها به چشم می خورد و همین امر زمینه انتخاب، بررسی و تحلیل آن ها را فراهم آورده است. علت انتخاب سه داستان مزبور دستیابی به نمونه های مطابق با الگواره های رمانتسیم سیاه و منفی و تبیین هرچه بهتر و بیشتر آن ها است؛ زیرا داستانی مانند القاهره به تنهایی از تمامی مولفه های تعیین شده برای رمانتسیم سیاه و منفی برخوردار نبوده است.روش شناسی: روش کلی این پژوهش توصیفی- تحلیلی- آماری است. باید گفت که نحوه استخراج و گردآوری داده های هر پژوهش به دو روش استقرائی تام و ناقص صورت می‎گیرد. در این پژوهش گردآوری نمونه ها به روش استقرائی ناقص انجام شده است؛ بدین صورت که تعدادی از نمونه های مربوط به هریک از الگوواره های رمانتسیم سیاه و منفی انتخاب، تحلیل و بررسی شده و در پایان ویژگی مشترک آن ها اطلاع رسانی شده است.بحث و تحلیل: رمانتیسم دارای ابعاد سیاه و منفی نیز هست. بررسی جنبه های بدبینانه سبب شده منتقدان شاخه ای از رمانتیسم را با عنوان سیاه تحلیل کنند و از آن با عناوین سیاه و منفی همچون بیماری قرن یاد کنند (سید حسینی، ۱۳۸۱ش، ص ۱۸۳). رمانتیسم سیاه ساختاری برجسته و متمایز دارد. مهم ترین ویژگی های آن فضای مبهم و تاریک، شخصیت های سایه وار و غیرواقعی، لحن افسرده و اندوهگین، و استفاده زیاد از توهم، رویا و خواب برای ساختن فضای غیرواقعی است (سلیمانی، ۱۳۷۱ش، ص ۱۴)، که برخی از آن ها در داستان های موردبحث نمایان است. ازآنجاکه این شاخه از رمانتیسم رویکردی نو و خاص به مکتب گسترده رمانتیسم به شمار می آید، در هیچ کتاب مرجعی نمی توان مولفه هایی دقیق و تعریف شده برای آن یافت؛ اما با بررسی دقیق و تاریخی این مکتب می توان مهم ترین ویژگی های سیاه یا منفی را استخراج کرد؛ ویژگی هایی چون تنهایی و انزوا، مرگ اندیشی، ناامیدی، پوچ گرایی، استفاده از مضامین اروتیک، و افیون و مواد مخدر (نجفی حاجیور، ۱۴۰۰ش، ص ۸۹). مضامین دیگری نیز در این شاخه ادبی وجود دارد که پیش تر به آن ها اشاره شد. در این پژوهش به واکاوی الگواره هایی چون مرگ اندیشی، تنهایی و گوشه گیری، زیر پا گذاشتن هنجارهای اجتماعی و اخلاقی، پوچی و ناامیدی، مصرف سیگار و مواد مخدر، ترسیم فضای ترسناک و اسارت پرداخته می شود.دستاوردها: با بررسی و تحلیل سه داستان الشیخه، القاهره و الحصان الاجوف مشخص شد که بیشتر الگو واره های رمانتیسم سیاه و منفی ریشه در شرایط نامطلوب حاکم بر جامعه مصر داشته و نویسنده در به کارگیری آن ها در داستان های خود نسبتا موفق بوده است. حتی می توان گفت از این مولفه ها در انتخاب عنوان داستان ها تاثیر پذیرفته است، همچون الحصان الاجوف که بر تنهایی و ناامیدی و پوچی دلالت دارد. ز میان محورهای رمانتیسم سیاه و منفی، موتیف تنهایی و پوچ گرایی بیشترین بسامد را در داستان های مذکور دارد که نویسنده برای بیان عمق اندیشه و ناامیدی خود از آن ها بهره گرفته است. این مضامین اغلب در ظاهر شخصیت های داستان تجلی یافته است. باید گفت در عصر حاضر، با گسترش ارتباطات و پیشرفت فناوری و نزدیک شدن عناصر و اجزای دنیا به یکدیگر، زمینه احساس تنهایی و پوچ گرایی انسان ها بیش ازپیش فراهم شده است و بیشتر افراد در جزیره تنهایی و پوچی فرورفته اند و روابط انسان ها با یکدیگر به خطر افتاده است. پس از آن، الگوواره های مرگ اندیشی، مصرف سیگار و مواد مخدر، ناامیدی، ترسیم فضای ترسناک، زیر پا گذاشتن هنجاری های اجتماعی و اخلاقی، و اسارت به ترتیب بیشترین بسامد را داشته اند. نگاه بدبینانه به زن و بی توجهی به ارزش های وجودی او نیز ناشی از نبود بینش و معرفت کافی و درک نکردن موقعیت و جایگاه والای اوست، که به درد و تنهایی و عواقب زیان بار فردی و اجتماعی برای زن می انجامد.

کلیدواژه ها:

ادبیات داستانی ، رمانتیسم سیاه و منفی ، گوتیسم ، زهر اللیمون وقصص اخری ، علاء الدیب