واکاوی هرم انگیزشی و استیلای «پرسه زنی دیجیتال» در زیست بوم پلتفرمی: مطالعه پیمایشی انگیزه مصرف رسانه ای نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله در ایران

با ظهور نسل زد به عنوان بومیان دیجیتال، فضای مجازی برای آنان از یک ابزار ارتباطی صرف به بستر اصلی زیست و هویت یابی تبدیل شده است. پژوهش حاضر باهدف کالبدشکافی سلسله مراتب انگیزشی نوجوانان ایرانی (۱۵ تا ۱۸ سال) در مواجهه با اکوسیستم پلتفرمی و شبکه های اجتماعی، با تکیه بر «نظریه استفاده و خشنودی» انجام شده است. این مطالعه با استفاده از رویکرد کمی و به صورت پیمایشی در سطح ملی انجام گرفته و داده های آن از یک نمونه ۱۷۵۶ نفری از نوجوانان در سراسر کشور استخراج و تحلیل شده است. تحلیل داده ها حاکی از یک وارونگی انگیزشی هشداردهنده است؛ برخلاف تصورات مبنی بر عاملیت و کنشگری فعال نسل جدید، الگوی مسلط رفتاری آنان «پرسه زنی دیجیتال»، «کمین گری» و مصرف منفعلانه است. در هرم انگیزشی این نسل، مولفه های «فراغت دیجیتال»، «مصرف محصولات سرگرمی» و «فرار از واقعیت» در راس قرار دارند (با ۹/۶۲ درصد تمایل بالا). در مقابل، انگیزه های توسعه محور، علمی، کارآفرینی و مشارکت مدنی در پایین ترین سطح هرم (کف هرم) محبوس مانده اند که بازتاب دهنده پدیده «بی توجهی به فضای عمومی» و اتمیزه شدن این نسل است. همچنین، پلتفرم های تصویرمحور (مانند اینستاگرام با ۷۱ درصد) بیشترین نفوذ را دارند و مقاومت در برابر پلتفرم های بومی عمدتا ریشه در کیفیت پایین امکانات و دغدغه های حریم خصوصی دارد. فضای مجازی برای نوجوانان ایرانی دارای هویتی «چهل تکه»، به مثابه یک «مسکن روان شناختی» برای تاب آوری در برابر اضطراب های ساختاری، محدودیت های فیزیکی و بحران هویت عمل می کند. سیاست گذاری های حاکمیتی برای جبران این شکاف توسعه ای، نیازمند عبور از رویکردهای سلبی و فیلترینگ کور و حرکت به سمت ارتقای سواد رسانه ای انتقادی، توسعه فضاهای فراغتی واقعی و به رسمیت شناختن هویت متکثر نسل زد است.

کلیدواژه ها:

نسل زد ، استفاده و خشنودی ، پرسه زنی دیجیتال ، فرار از واقعیت ، وارونگی انگیزشی