واکاوی اقتباس های قرآنی در خطبه های حضرت زینب (س) (تحلیلی گفتمانی از کارکردهای اقناعی و بعد نفسی کلام)

خطبه های حضرت زینب (س) در کوفه و شام از مهم ترین متون دینی و اعتراضی پس از عاشورا هستند که ارجاع به قرآن در آن ها فراتر از استشهاد لفظی، کارکردی معناساز، احتجاجی و گفتمانی دارد. مسئله این پژوهش، تبیین چگونگی کارکرد اقتباس های قرآنی در این خطبه ها و نقش آن ها در بازنمایی حقیقت عاشورا، اقناع مخاطب و تضعیف مشروعیت گفتمان اموی است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و بر پایه الگوی سه سطحی تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف انجام شده و اقتباس ها را در سه سطح متن، عمل گفتمانی و عمل اجتماعی بررسی کرده است. همچنین برای تبیین دقیق تر لایه های معنایی، از تحلیل بلاغی و تفسیری به عنوان ابزارهای مکمل بهره گرفته شده است. یافته ها نشان می دهد که حضرت زینب (س) از سه الگوی اصلی اقتباس صریح (کامل، جزئی)، اقتباس متغیر و بازنمایی مفهومی مضامین قرآنی استفاده کرده است. این الگوها صرفا آرایه های زبانی نیستند، بلکه در بازتعریف نسبت حق و باطل، جابه جایی منطق پیروزی و شکست و برانگیختن داوری اخلاقی مخاطب نقش دارند. بر این اساس، بعد نفسی کلام در این پژوهش به معنای کارکرد اقناعی و وجدانی زبان در فرآیند دریافت مخاطب است. نتیجه آنکه اقتباس های قرآنی در خطبه های حضرت زینب (س) بخشی از راهبرد بلاغی گفتمانی آن حضرت در معناپردازی دینی و مقاومت در برابر گفتمان قدرت بوده است.

کلیدواژه ها:

حضرت زینب (س) ، خطبه های کوفه و شام ، اقتباس قرآنی ، تحلیل گفتمان انتقادی ، بعد نفسی کلام ، نورمن فرکلاف