نسبت تاویل ولایی با ظاهر آیات در تفسیر البرهان (مطالعه موردی سوره بقره)

تفسیر البرهان فی تفسیر القرآن از مهم ترین تفاسیر روایی امامیه است که حجم گسترده ای از روایات تاویلی را در پیوند با امامت و دشمنان اهل بیت (ع) نقل کرده است. مساله اصلی پژوهش، نسبت تاویل ولایی با حجیت ظاهر آیات در این تفسیر است. پرسش اساسی آن است که توسعه قاعده جری و تطبیق در این تفسیر، با حفظ ظاهر لفظی آیات همراه بوده یا به گسست از آن انجامیده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با رویکرد نقادانه است و روایات تاویلی مرتبط با امامت و دشمنان اهل بیت (ع) در سوره بقره با تفکیک سه سطح معنای ظاهری، معنای باطنی و تطبیق مصداقی، تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد که نسبت تاویل با ظاهر در این تفسیر، یکسان و یکنواخت نیست؛ بلکه از هم زیستی کامل با ظاهر تا غلبه عملی بر آن، امتداد می یابد. در سطح نظری، بحرانی بر هم زیستی تاویل با ظاهر تاکید دارد؛ اما در عمل، به دلیل توسعه بی ضابطه جری و تطبیق و خلط میان سطوح سه گانه، در مواردی تاویل بر ظاهر، غلبه یافته است. این مقاله با ارائه ضابطه ای مبتنی بر رابطه معناشناختی تاویل با الفاظ قرآن، تفکیک سطوح تفسیری و التزام به قاعده توسعه معنا بدون نفی ظهور، راه کاری برای تشخیص تاویل معتبر از تحمیلی در تفاسیر روایی ارائه می دهد. نتیجه پژوهش آن است که در تفسیر البرهان، تاویل ولایی در سطح نظری با حجیت ظاهر ناسازگار نیست؛ اما در سطح کاربرد، در پاره ای موارد به دلیل توسعه بی ضابطه جری و تطبیق، از مدار هم زیستی با ظاهر، فاصله می گیرد.

کلیدواژه ها:

تاویل ، حجیت ظاهر ، تفسیر البرهان ، سوره بقره ، جری و تطبیق