بازشناسی هویت تاریخی و ویژگی های معماری چهارطاقی سنگبر مشهد

چهارطاقی روستای سنگبر به عنوان یکی از نمونه های شاخص معماری یادمانی در حاشیه رودخانه تاریخی کشف رود، سندی زنده از تداوم سنت های معماری اصیل ایرانی در دوران اسلامی است. پژوهش حاضر با هدف بازشناسی ویژگی های کالبدی، تحلیل تزیینات آجری و تعیین دقیق کاربری این بنا در بافت تاریخی منطقه مشهد انجام شده است. ضرورت این تحقیق از آنجا ناشی می شود که بنای مذکور با وجود ثبت در فهرست آثار ملی، به دلیل عوامل جوی و بی توجهی های حفاظتی، در معرض تخریب جدی قرار گرفته و تدوین پژوهشی مستند برای هرگونه عملیات مرمتی الزامی است. سوال اصلی تحقیق بر شناسایی زمان دقیق ساخت بنا با استناد به آرایه های معماری و بررسی فرضیه تغییر کاربری آن از یک بنای آئینی به یک بنای آرامگاهی متمرکز است. روش تحقیق در این مطالعه به صورت توصیفی-تحلیلی بوده که با بهره گیری از برداشت های میدانی، نقشه برداری دقیق و تطبیق با اسناد تاریخی معتبری همچون طومار عضدالملک صورت گرفته است. از منظر سازه ای، این بنا دارای هسته ای مرکزی و ساختاری محدود، متقارن و مستحکم است که با استفاده از تکنیک فیل پوش در گوشواره ها، گذار هندسی از پلان مربع به دایره گنبد را به نمایش می گذارد. نتایج نشان می دهد که این چهارطاقی با توجه به شواهد آجرکاری های جناغی و نوع تاق های اجرا شده، متعلق به سده های هشتم و نهم هجری (دوره ایلخانی و تیموری) است. همچنین یافته ها حاکی از آن است که این اثر برخلاف تصورات عامیانه درباره آتشکده بودن، با هدف کاربری آرامگاهی یا میل راهنما بنا شده و امروزه نیز به دلیل تقدس معنوی در میان بومیان، جایگاه ویژه ای در باورهای مذهبی منطقه پیدا کرده است که حفظ این ساختار محدود و ارزشمند را به یک اولویت فرهنگی تبدیل می کند.

کلیدواژه ها:

دوره تیموری ، معماری خراسان ، بنای آرامگاهی ، چهارطاقی سنگبر