سرمایه فکری و کیفیت حاکمیت شرکتی: بررسی نقش تعدیل گری مسئولیت اجتماعی شرکت

هدف: پژوهش حاضر به بررسی تاثیر سرمایه فکری بر کیفیت حاکمیت شرکتی و تحلیل نقش تعدیل گری مسئولیت اجتماعی شرکت ها در صنایع حساس بازار سرمایه ایران پرداخته است. در این تحقیق فرض شده است که فقدان شفافیت ذاتی در دارایی های نامشهود (سرمایه فکری) می تواند منجر به تشدید عدم تقارن اطلاعاتی و مشکلات نمایندگی شده و رابطه بالقوه مثبت بین سرمایه فکری و حاکمیت شرکتی را تضعیف کند. از این رو، شناسایی و به کارگیری مکانیسم های کنترلی مکمل، همچون مسئولیت اجتماعی، به عنوان عامل علامت دهنده، می تواند اثر بخشی سرمایه فکری را در ارتقاء سازوکارهای نظارتی و کنترلی افزایش دهد. جامعه مورد مطالعه شامل شرکت های فعال در صنایع نفت و گاز، فلزات، معادن و استخراج زغال سنگ است که در بورس اوراق بهادار تهران پذیرفته شده اند و دارای آثار زیست محیطی و اجتماعی قابل توجهی هستند.روش: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از منظر روش شناسی، از نوع کمی و همبستگی با رویکرد پس رویدادی است. جامعه آماری شامل ۱۴۵ شرکت پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران است که با اعمال محدودیت های موردنظر، ۱۰۳ شرکت از صنایع نفت و گاز، فلزات اساسی، معادن و استخراج زغال سنگ طی دوره زمانی ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ انتخاب شد. برای تحلیل روابط میان متغیرها، از مدل رگرسیون داده های تابلویی استفاده گردید. در این تحقیق، سرمایه فکری به عنوان متغیر مستقل بر مبنای رویکرد ارزش افزوده و از طریق سه مولفه کارایی سرمایه به کاررفته، کارایی سرمایه انسانی و کارایی سرمایه ساختاری سنجیده شد. کیفیت حاکمیت شرکتی به عنوان متغیر وابسته با توسعه یک شاخص ترکیبی مبتنی بر شش سازه ساختاری هیئت مدیره و مالکیتی شامل حضور زنان، استقلال اعضا، عدم دوگانگی وظیفه مدیرعامل، مالکیت سازمانی، دانش مالی و سطح تحصیلات اعضای هیئت مدیره اندازه گیری گردید. افزون بر این، مسئولیت اجتماعی شرکت ها به عنوان متغیر تعدیل گر، بر اساس شاخص های موسسه KLD که عملکرد اجتماعی و زیست محیطی شرکت ها را ارزیابی می کند، عملیاتی شد.یافته ها: نتایج تحلیل مدل رگرسیونی داده های تابلویی دو یافته کلیدی را تایید کرد. نخست، سرمایه فکری تاثیر مثبت و معناداری بر کیفیت حاکمیت شرکتی دارد که به ویژه افزایش بهره وری سرمایه های انسانی و ساختاری با بهبود سازوکارهای نظارتی و کارایی آن ها مرتبط است. دوم، تحلیل اثرات تعدیل گری نشان داد که مسئولیت اجتماعی شرکت ها نقش تعدیل گری مثبت و معناداری در این رابطه دارد؛ به طوری که تعهد به مسئولیت اجتماعی شرکت، اثرات مثبت سرمایه فکری را در ارتقاء کیفیت حاکمیت شرکتی تقویت می کند.نتیجه گیری: این پژوهش با استناد به تئوری نمایندگی و علامت دهی نشان می دهد که سرمایه فکری با ارائه تخصص و زیرساخت های لازم، موجب ارتقاء حاکمیت شرکتی می شود. از سوی دیگر، مسئولیت اجتماعی شرکت ها به عنوان یک مکانیسم کنترلی مکمل عمل کرده و با افزایش شفافیت و کاهش عدم تقارن اطلاعاتی، به ویژه در صنایع با ریسک زیست محیطی بالا، موجب تسهیل و تقویت تاثیرات مثبت سرمایه فکری می شود. بنابراین، مسئولیت اجتماعی شرکت ها از یک هزینه اخلاقی صرف به یک سرمایه گذاری استراتژیک تبدیل می شود که کارایی سرمایه فکری را در جهت ارتقاء پاسخگویی و مشروعیت در فرآیندهای حاکمیت شرکتی به حداکثر می رساند.نوآوری: این تحقیق با ارائه شواهد تجربی از نقش تعدیل گری مسئولیت اجتماعی شرکت ها در ارتباط بین سرمایه فکری و کیفیت حاکمیت شرکتی، به ویژه در صنایع منابع محور و آلاینده بازار سرمایه ایران، به ادبیات مالی و حسابداری مدیریت افزوده است. همچنین، استفاده از یک شاخص ترکیبی جامع برای کیفیت حاکمیت شرکتی و به کارگیری معیارهای بین المللی مانند شاخص KLD در محیط ایران، موجب افزایش اعتبار نتایج تحقیق و فراهم آوری توصیه های سیاستی مبتنی بر اصول پایداری برای نهادهای نظارتی و تصمیم گیرندگان می شود.

کلیدواژه ها:

سرمایه فکری ، کیفیت حاکمیت شرکتی ، مسئولیت اجتماعی شرکت