صحت‎سنجی استثنای منقطع در زبان عربی

صحت یا بطلان استثنای منقطع از دیرباز مورد اختلاف بوده است. برخی از فقهای شیعه و اهل سنت این استثناء را صحیح ندانسته اند؛ لکن جمع کثیری از فقها و ادبا بر صحت و وقوع آن در زبان عربی مهر تایید زده و نزاع را در حقیقت یا مجاز بودن آن دانسته اند. اختلاف در صحت این اسلوب زبانی، علاوه بر ترجمه، به استدلال ها و فتاوای فقهی نیز سرایت نموده است؛ اختلاف نظر آیت الله خویی۸ با شیخ انصاری۸ و امام خمینی۸ در پذیرش حصر اسباب معامله مشروع در «تجاره عن تراض»، ریشه در نزاع درباره صحت استثنای منقطع دارد. این نوشتار با روش توصیفی تحلیلی، به استقرای نسبتا جامع آرای اندیشمندان ادبیات عربی، تفسیر، فقه و اصول، از شیعه و اهل سنت، پیرامون استثنای منقطع پرداخته است. مهم ترین ادله اثبات صحت استثنای منقطع، «اجماع» و «وقوع آن در قرآن کریم، شعر و نثر عرب فصیح» است. در مقابل، «فقدان اخراج در استثنای منقطع»، «استهجان عرفی و زبانی»، «عدم استعمال «الا» به معنای «لکن»» و «بازگشت تمام استثناءهای منقطع به متصل»، از ادله انکار آن است. این پژوهش، ضمن ناتمام دانستن ادله طرفین، نظریه مختار خود را درباره حقیقت استثنای منقطع بیان می کند.

کلیدواژه ها:

استثنای منقطع ، استثنای از غیر جنس ، مجاز در استثناء ، معنای لکن ، استثنای متصل