جایگاه علت غایی در افعال اختیاری انسان از منظر فلسفه اسلامی

علت غایی یکی از ارکان اساسی علیت در فلسفه اسلامی است و نقشی تعیین کننده در تبیین افعال اختیاری انسان دارد. با وجود پذیرش غایت مندی افعال، چیستی علت غایی و جایگاه آن در فرآیند صدور فعل همچنان محل اختلاف است. این مقاله با رویکردی تحلیلی در چهارچوب فلسفه اسلامی و با تفکیک مبادی ادراکی و تحریکی فعل، دیدگاه های مختلف را ارزیابی و جایگاه علت غایی را تبیین می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که علت غایی در افعال اختیاری انسان نه به وجود خارجی غایت بازمی گردد، نه صرف شوق نفسانی است و نه تقلیل آن به تصور غایت کافی است؛ بلکه علت غایی «بسته علمی فاعل» است؛ مجموعه ای مرکب از تصور فعل و غایت، تصدیق به مقدمیت فعل برای وصول به غایت و تصدیق به مطلوبیت آن. این بسته علمی، فاعلیت فاعل را فعلیت می بخشد و زمینه ساز شوق، اراده و صدور فعل اختیاری می شود. مهم ترین پیامد این تحلیل آن است که غایت مندی افعال اختیاری انسان اعم از اغراض عقلی آگاهانه است؛ حتی افعال مبتنی بر عادت یا خطا در تشخیص خیر نیز از نوعی علم اجمالی برخوردارند و از این حیث دارای علت غایی هستند.

کلیدواژه ها:

علت غایی ، فعل اختیاری ، اراده ، اختیار ، علم فاعل ، بسته علمی