بازنمایی صحنه های بزکشی بر سفالینه های گلابه ای رنگارنگ منسوب به نیشابور: مبتنی بر رویکرد آیکنوگرافیک و آیکنولوژیک در دوره سامانی

مطالعه سفالینه های گلابه ای رنگارنگ به دلیل نقشمایه های انسانی و جانوری منحصربه فرد، همواره موردتوجه پژوهشگران بوده است؛ اما با وجود گذشت چند دهه از پژوهش ها درباره منشا و معنای این نقوش، برخی صحنه های روایی هم چنان در هاله ای از ابهام قرار دارند و به درستی تفسیر نشده اند. یکی از نمونه های بحث برانگیز، صحنه مشترک سه سفالینه گلابه ای رنگارنگ نگه داری شده در موزه های سنندج، بنیاد مستضعفان و دنور است؛ صحنه ای که تفسیرهای پیشین متکی بر منابع تاریخی، از انسجام مفهومی کافی برخوردار نیستند و قطعیت لازم را ایجاد نمی کنند؛ از این رو، اتکا به مطالعات تاریخی به تنهایی پاسخ گوی پیچیدگی معنایی این نقوش نیست و بهره گیری از رویکردهای میان رشته ای، به ویژه قوم شناسی، امکان دستیابی به خوانشی دقیق تر و عمیق تر را فراهم می کند. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی این صحنه روایی، که ریشه معنایی و جغرافیایی آن با قلمرو فرهنگی خراسان و آسیای میانه پیوند دارد، برپایه رویکرد آیکنوگرافی اروین پانوفسکی در کنار داده های قوم شناسی سامان یافته است. پرسش های اصلی این تحقیق عبارتنداز: ۱) مضمون صحنه روایی مصور بر سه سفالینه مورد بررسی چیست؟ ۲) داده های قوم شناسی و شواهد زیسته معاصر تا چه اندازه می توانند تفسیر نقوش سفالینه های دوره سامانی را تقویت و تکمیل کنند؟ این پژوهش با روش تاریخی تحلیلی-تطبیقی و با شیوه گردآوری کتابخانه ای داده ها انجام شده است. نتایج نشان می دهد که صحنه منقوش بر سه سفالینه، بازنمایی کهن آئین اسب سواری و بازی بزکشی است؛ آئینی ریشه دار در سنت های رزمی و سواره نظامی اقوام آسیای میانه که تا امروز نیز در این گستره فرهنگی تداوم یافته است. چنین نتیجه ای نشان می دهد که بهره گیری از مطالعات قوم شناسی در کنار خوانش تاریخی، توانایی گشودن لایه های پنهان و ژرف معنایی نقوش سفالینه های نیشابور را دارد و چشم اندازی کارآمد در تفسیر این آثار فراهم می کند.

کلیدواژه ها:

سفال ، نیشابور ، بزکشی ، آیکنوگرافی ، قوم شناسی