ارزیابی قابلیت پذیرش "سند جنگل داری اجتماعی زاگرس" براساس نظریه انتشار نوآوری ها

سابقه و هدف: طی چند دهه گذشته، برنامه ها و طرح های مختلفی برای مدیریت جنگل های زاگرس تدوین و اجرا شده است. ناکارآمدی این برنامه ها به دلایل مختلف ازجمله رویکردهای بالا به پایین، موضوع های فنی و تشدید روند تخریب جنگل ها سبب تدوین برنامه جدیدی ازسوی سیاست گذاران و برنامه ریزان با عنوان «جنگل داری اجتماعی زاگرس» شده است. این سند به عنوان تلاشی برای بازتعریف حکمرانی جنگل های زاگرس و ارتقای نقش بازیگران غیردولتی تدوین شده است. بسیاری از اسناد و برنامه های نوآورانه در مرحله اجرا با شکاف میان اهداف اعلام شده و واقعیت های میدانی مواجه می شوند. این پژوهش با هدف بررسی ابعاد گوناگون این سند ازجمله ساختارهای نهادی، اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی و حفاظت و احیای بوم سازگان زاگرس از دیدگاه ذی نفعان مختلف انجام شده است.مواد و روش ها: در این پژوهش با بهره گیری از نظریه انتشار نوآوری ها، پذیرش یا عدم پذیرش سند جنگل داری اجتماعی زاگرس باتوجه به عوامل مزیت نسبی، سازگاری، پیچیدگی، آزمون پذیری، مشاهده پذیری و کانال های ارتباطی به صورت نظام مند ارزیابی شد. بدین منظور با استفاده از پرسش نامه محقق ساخت، هریک از عوامل ذکرشده در پنج تا هفت گویه مقوله بندی شد. پاسخ ها براساس طیف لیکرت پنج درجه ای از خیلی کم تا خیلی زیاد تنظیم شدند. برای اطمینان از روایی محتوای پرسش نامه از روش اعتبارسنجی مبتنی بر اجماع خبرگان استفاده شد. برای سنجش پایایی درونی پرسش نامه از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد که مقدار آن ۹۸۳/۰ به دست آمد. جامعه آماری پژوهش شامل همه صاحب نظران، خبرگان و فعالان کلیدی در سه گروه دانشگاه و تحقیقات، سمن ها و اجرا بودند. باتوجه به ماهیت تخصصی جامعه و لزوم آشنایی افراد با سند جنگل داری اجتماعی زاگرس از روش نمونه گیری غیرتصادفی هدفمند استفاده شد. بر این اساس، حجم نمونه نهایی برابر با ۸۱ نفر شامل دانشگاه و تحقیقات (۲۸ نفر)، سمن ها (۲۴ نفر) و بخش اجرا (۲۹ نفر) بود. برای تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS۲۶ از دو دسته آمار توصیفی و استنباطی استفاده شد. در بخش آمار استنباطی از آزمون ناپارامتریک فریدمن برای مقایسه و رتبه بندی میانگین رتبه های شش عامل پذیرش نوآوری استفاده شد. آزمون کروسکال- والیس برای بررسی وجود یا عدم وجود تفاوت معنی دار بین نگرش سه گروه نسبت به هریک از عامل های شش گانه و نمره کل پذیرش استفاده شد.نتایج: براساس یافته های به دست آمده، پاسخ کارشناسان در ارتباط با عامل های برتری نسبی، سازگاری، پیچیدگی، مشاهده پذیری و کانال های ارتباطی به ترتیب ۶/۷۱، ۸/۸۱، ۳/۸۷، ۷/۷۷ و ۷/۸۷ درصد در بخش های «خیلی کم»، «کم» و «متوسط» ادراک شدند. عامل آزمون پذیری، با بیشترین پاسخ در سطح «متوسط» (۸/۳۷ درصد) و برابری تقریبی پاسخ سطوح «کم» و «خیلی کم» (۶/۳۱ درصد) با سطوح «زیاد» و «خیلی زیاد» (۶/۳۰ درصد) همراه بود. عامل کانال های ارتباطی، کمترین نتیجه و عامل آزمون پذیری مطلوب ترین نتیجه ادراکی را در بین کارشناسان داشت. با وجود این، میانگین و اولویت هر عامل در پذیرش سند جنگل داری اجتماعی زاگرس متفاوت بود. به طوری که نتایج آزمون فریدمن نشان داد که بین عوامل مورد بررسی، تفاوت معنی داری وجود دارد (۰۱/۰>p). براساس میانگین رتبه ها، عامل آزمون پذیری با میانگین رتبه ۶/۴ در رتبه اول و پس از آن، به ترتیب عامل های مزیت نسبی (۱۶/۴)، قابلیت مشاهده (۸۷/۳)، سازگاری (۹۷/۲)، کانال های ارتباطی (۷۶/۲) و پیچیدگی (۶۴/۲) قرار گرفتند. همچنین، توزیع نگرش کلی پاسخ گویان نسبت به احتمال موفقیت طرح نشان داد که ۷/۵۰ درصد پاسخ گویان، احتمال موفقیت آن را «کم» و «خیلی کم»، ۳/۳۳ درصد «متوسط» و فقط ۱۶ درصد «زیاد» و «خیلی زیاد» می دانستند. درنهایت، نتایج آزمون کروسکال- والیس بین سه گروه مورد پژوهش نشان داد که تفاوت معنی داری در دیدگاه آنان وجود ندارد.نتیجه گیری کلی: درمجموع باتوجه به نتایج این پژوهش، سند جنگل داری اجتماعی زاگرس ازنظر کارشناسان با چالش هایی ازجمله مزیت نسبی اندک در مقایسه با طرح های پیشین اجراشده در منطقه، ناسازگاری با شرایط حاکم بر عرصه و نهادهای مرتبط، پیچیدگی زیاد، تردید در مشاهده پذیری و چشم انداز آن و ضعف کانال های ارتباطی مواجه است. این ادراک بیشتر از هر موضوعی نشان دهنده ضعف مشارکت آنان در تهیه سند است. توصیه می شود که اجرای این سند در مقیاس وسیع تا رفع ابهام های آن متوقف شود و دیدگاه ذی نفعان مختلف در بازنگری سند به کار گرفته شود.

کلیدواژه ها:

آزمون پذیری ، جنگل داری مشارکتی ، سیاست گذاری ، طرح جنگل داری ، مشارکت ذی نفعان