مطالعه کیفی دینداری به مثابه میدان چانه زنی ارزشی؛ تحلیل تجربه زیسته دانشجویان دختر براساس نظریه ارزشهای شوارتز (مورد مطالعه دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان)

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در جهان معاصر، نسل جوان به ویژه دانشجویان، در تقاطع پیچیده ای از سنت های دینی و ارزش های مدرن قرار گرفته اند که روند دینداری آنان را تحت تاثیر قرار داده است. این نسل در فضای اجتماعی و فرهنگی دنیای امروز تلاش می کند تا میان ارزش های غالب سنتی و خواسته های جدید فردی و جمعی تعادل برقرار کند. دیالکتیک درونی جوانان میان پایبندی به دینداری و پذیرفتن سبک زندگی مدرن، تصویری چندلایه و پیچیده از هویت دینی آنان و رابطه آن با انتخاب های زندگی آنها ترسیم می کند. بررسی این موضوع از اهمیت بسیاری برخوردار است؛ زیرا شناخت دقیق چگونگی تلاقی دینداری و سبک زندگی نسلی می تواند به برنامه ریزان فرهنگی، آموزشی و اجتماعی کمک کند تا سیاست هایی متناسب با واقعیت های نسل جوان تدوین کنند. مطالعه حاضر با بهره گیری از چهارچوب نظری ارزش های شوارتز، یکی از ساخته های معتبر در حوزه ارزش شناسی، کوشیده است تا رابطه میان تجربه دینداری و انتخاب های زندگی دانشجویان در یک نمونه دانشگاهی را به شکل عمیق تحلیل کند. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی مضامین بنیادین و سازوکاری است که نسل جوان با آنها در میدان تنش های ارزشی زندگی می کند و نیز ارائه نقشه شناختی از گسل های نسلی و راهبردهای مقابله ای آنان است. به ویژه، هدف این تحقیق بررسی این مسئله است که چگونه ارزش های دینی و هنجارهای اجتماعی با گرایش های فردی جوانان همزیستی و همسویی پیدا می کند یا به تعارض می انجامد و این تعارض چگونه در رفتار و انتخاب های زندگی آنان منعکس می شود. همچنین، این پژوهش می کوشد نشان دهد که دینداری برای نسل جوان به عنوان پروژه ای فعال برای سازگاری و تلفیق نظام های ارزشی مختلف تبدیل شده است، نه صرفا یک امر تحمیلی یا سنتی محدودکننده. روش: این پژوهش به صورت مطالعه کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون انجام شد، که یکی از روش های معتبر در پژوهش های علوم انسانی به شمار می آید. جمع آوری داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته صورت گرفت و ۱۲ پرسش کلیدی طراحی شد که هدف آنها بررسی تجربه دینداری و تاثیر ارزش ها بر انتخاب های زندگی بود. بیش از ۲۰۰ دانشجوی کارشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان در این تحقیق شرکت کردند و پاسخ های آنها به صورت مستند ضبط و طبقه بندی شد. داده ها با روش کدگذاری استقرایی به تجزیه و تحلیل گذاشته شدند؛ بدین معناکه پژوهشگر از داده ها بدون پیش داوری یا فرضیات اولیه مفاهیم و دسته بندی های مرتبط را استخراج کرد. پردازش داده ها شامل خواندن دقیق متن مصاحبه ها، استخراج کدهای اولیه، تدوین مضامین و در نهایت سازمان دهی آنها با توجه به چهارچوب نظری شوارتز بود. این چهارچوب شامل ۱۰ بعد ارزشی است که هر یک نمایانگر مجموعه ای از باورها و انگیزه ها می باشد. این رویکرد به محقق امکان داد تا به صورت ساختاریافته به کشف ارتباط میان ارزش ها و تجربه دینداری و سبک زندگی بپردازد. برای حفظ اعتبار مطالعه از اقدامات متعددی مانند بررسی تقاطعی داده ها، بازنگری توسط همکاران، و تضمین دقت و پایایی تحلیل ها استفاده شد. ترکیب تعداد قابل توجه مشارکت کنندگان و دقت روش کیفی، توانسته است تصویر واقع بینانه و قابل اتکایی از وضعیت موجود ارائه دهد. نتایج: تحلیل داده های جمع آوری شده، هفت مضمون فراگیر را در رابطه میان تجربه دینداری و انتخاب های زندگی دانشجویان آشکار کرد. نخست، خودتعالی به عنوان محور اصلی و بنیادین دینداری دانشجویان شناسایی شد. آنها دینداری را به عنوان نقشی اخلاقی و معنوی تجربه کردند که به تعالی فردی و رشد شخصیت مرتبط است. دوم، بخشی از معنویت آنها حالتی عاطفه محور دارد که تاکید بر احساس، نزدیکی و تعهد قلبی نسبت به دین و دینداری است. سوم، حفظ سنت یکی از مضامین مهم است که شامل پایبندی به ارزش ها و سنت های دینی- اجتماعی است که در جامعه از آنها انتظار می رود. باوجوداین، این ارزش ها متضاد با مضمون چهارم، یعنی چانه زنی عملی قرار می گیرند؛ راهبردی که دانشجویان به موجب آن می کوشند میان ارزش های سنتی و خواسته های شخصی و مدرن خود مصالحه کنند. چانه زنی عملی، درواقع، فرایندی است که طی آن جوانان با انعطاف و خلاقیت شخصی سعی در تعادل بخشی دارند. پنجم، گشودگی به تغییر به عنوان میل به نوآوری، استقلال و پیشرفت فردی نمایان شد که برخلاف ارزش های حفظ سنت قرار دارد. ششم، خودگسترشی نشان دهنده خواسته های گسترش فردی، تحقق آرزوها و رشد اجتماعی است. هفتم، مقاومت علیه تملک اجتماعی، بیان کننده میل به حفظ استقلال از کنترل و فشارهای بیرونی در مقوله هایی همچون دینداری است. این یافته ها بیان کننده آن است که دانشجویان در تعارضی میان پایبندی به آموزه های دینی و ارزش های سنتی ازیک سو و خواسته های مدرن برای استقلال و انعطاف پذیری ازسوی دیگر قرار دارند. راهبرد غالب این نسل، تلفیق این نظام های متضاد از طریق چانه زنی هوشمندانه است که تلاش می کنند با مدیریت فشارهای فرهنگی و اجتماعی، هویت دینی خود را حفظ کنند؛ اما درعین حال محدودیت های آن را نیز کاهش دهند. همچنین، تاکید بر دینداری به عنوان پروژه ای پویا، که در آن ارزش های اخلاقی و معنوی جایگزین شکل های ظاهری و تحمیلی سنت شده اند، از نتایج کلیدی پژوهش قلمداد می شود. بحث و نتیجه گیری: تحلیل های حاضر نشان می دهد تجربه دینداری دانشجویان نسل جوان در فضایی از تعامل و تعارض میان ارزش های متنوع شکل می گیرد؛ تعارضاتی که اساسا در مرز ارزش های دوگانه حفظ سنت و گشودگی به تغییر استوارند. این یافته ها مفهوم رایج تقابل دین و مدرنیته را به گونه ای عمیق تر و منسجم تر تبیین می کنند؛ به طوری که تعارض میان ارزش ها نه صرفا در سطح «دین» و «دنیا»، بلکه در درون نظام های ارزشی رقیب نمایان می شود. براساس یافته ها، جوانان برای مقابله با این تعارض ساختاری، راهبردی کارا و فعالانه از تلفیق و چانه زنی اتخاذ می کنند که این خود بیان کننده پویایی در هویت دینی آنان است. دینداری برای آنها صرفا سنتی خشک و محدودکننده نیست، بلکه به پروژه ای معنابخش و اخلاقی برای تحقق خودتعالی بدل شده است. این راهبرد که افراد در آن می کوشند میان احترام به هنجارهای دینی و اراده به استقلال فردی تعادل برقرار کنند، تمایز مهمی ایجاد می نماید که می تواند راهگشای سیاست های فرهنگی و دینی باشد. از دیدگاه سیاست گذاری، نتایج تاکید دارند که برنامه های ترویج دینداری باید به سمت تقویت دینداری اخلاق محور و معنویت گرا حرکت کنند که با ذائقه نسل جوان همسویی بیشتری دارد و فضای سازنده ای برای پرسشگری و گفتگوی انتقادی بین نسلی فراهم می آورد. چنین رویکردی می تواند از شکل گیری دینداری سطحی، ریاکارانه یا تقابلی جلوگیری کند و بر عمق و اصالت دینداری بیفزاید. همچنین، شناسایی گسل ها و نقاط حساس تنش نظیر مسائلی چون حجاب، روابط جنسیتی و سبک زندگی از یافته های حائز اهمیت این پژوهش است که هشدار می دهد سیاست های قهری و تحمیلی نتیجه عکس خواهند داشت. به جای آن، تعریف گفتمان تبلیغی نوینی با زبان عقلانیت، اخلاق و انعطاف پذیری ضرورت دارد تا نسلی با دینداری آگاه و متعادل پرورده شود. در نهایت، پژوهش به مثابه آینه ای است که تصویر واقعی، پیچیده و صادقانه ای از دنیای درونی نسل جوان ارائه می دهد و نشان دهنده این است که مسیر سازگاری نسل جوان با دینداری، مسیری فعال و در حال «چانه زنی» و «تلفیق» است و نه مسیر تسلیم یا تقابل صرف.

کلیدواژه ها:

دینداری ، انتخابهای زندگی ، ارزشهای شوارتز ، تحلیل مضمون ، دانشجویان ، تضاد ارزشی