از توصیه اخلاقی تا الزام فقهی: تحلیل تطبیقی اخلاق مسئولیت یوناس و فقه شیعه در مواجهه با فناوری های مخرب

مقاله حاضر به تحلیل تطبیقی نظریه «اخلاق مسئولیت» نزد هانس یوناس و مبانی فقه شیعه در مواجهه با قدرت تکنولوژیک می پردازد. مسئله محوری پژوهش بررسی نسبت میان دو چهارچوب اخلاقی متفاوت است: یکی، مبتنی بر عقلانیت فلسفی مدرن و دیگری، مبتنی بر وحی و اجتهاد فقهی. یافته های پژوهش نشان می دهد که هر دو سنت، علی رغم تفاوت در مبانی هستی شناختی و منبع اقتدار اخلاقی، در سطح کارکردی به یک نتیجه مشترک می رسند: ضرورت محدودسازی پیشینی فناوری های دارای پیامدهای وجودی برای انسان و محیط زیست. بااین حال، تفاوت مهمی در سازوکار تحقق این مسئولیت وجود دارد؛ اخلاق یوناس بیشتر در سطح توصیه فلسفی و اخلاقی باقی می ماند؛ درحالی که فقه شیعه از ظرفیت نهادی و حقوقی برای تبدیل هنجار اخلاقی به الزام اجتماعی برخوردار است. نتیجه نهایی این مقاله این هست که نسبت میان این دو رویکرد نه بر پایه همسانی ماهوی، بلکه براساس همگرایی کارکردی و واگرایی ساختاری قابل فهم است و این امر امکان گفت وگوی میان الهیات اسلامی و اخلاق فناوری معاصر را فراهم می سازد. این مطالعه با روش تحلیل مفهومی-تطبیقی انجام شده است. مقایسه در این پژوهش نه بر پایه همسان سازی سطحی مفاهیم بلکه با تمرکز بر کارکرد هنجاری و منطق درونی هر دو سنت فقهی (شیعی) و فلسفه اخلاق (اخلاق مسئولیت) انجام می شود.

کلیدواژه ها:

اخلاق مسئولیت ، هانس یوناس ، فقه شیعه ، لاضرر ، حفظ النوع ، فناوری ، مسئولیت بین نسلی