همبستگی قدسی و امید عاملیتی در جنگ رمضان: تحلیلی اجتماعی-دینی از کنش میدانی ایرانیان

در مخاصمات مسلحانه، فروپاشی روانی و گسیختگی جمعی به اندازه شکست نظامی خطرناک است. دو سپر اصلی در برابر این تهدیدها، «انسجام اجتماعی» و «چشم انداز امیدوارانه به آینده» هستند. جنگ رمضان نمونه ای برجسته از مقاومتی است که در آن باورهای دینی توانستند این دو عنصر را در اوج بحران تولید و بازتولید کنند. بااین حال، پژوهش های موجود یا در چهارچوب های سکولار مانده اند و یا تنها به توصیف وقایع پرداخته اند و هیچ یک پیوند میان مبانی کلامی شیعه و سازوکارهای روان شناختی را به طور نظام مند تحلیل نکرده اند. هدف این مطالعه، شناسایی و واکاوی همین سازوکارهای واسطه ای است. روش این پژوهش کیفی و با روش تحلیل مضمون و رویکرد قیاسی-استقرایی انجام شده است. پیکره متنی شامل قرآن کریم، نهج البلاغه، صحیفه امام خمینی(ره)، صحیفه سجادیه و متون نظری روان شناسی اجتماعی (دورکیم، اسنایدر، پاتنام، پارگامنت و ون زومرن) می باشد. یافته های این پژوهش شامل چهار سازوکار اصلی: ۱) برجسته سازی هویت جمعی قدسی از رهگذر شعائر آیینی و انگاره ولایت-امت؛ ۲) بازآفرینی سرمایه اجتماعی ایمان بنیان از طریق هنجارهای ایثار و اعتماد نهادی به رهبری دینی؛ ۳) دگردیسی امید انتظاری به امید کنش گرا با تکیه بر توکل پویا و التزام به وعده نصرت و ۴) معنادهی مقدس به رنج و مرگ از مجرای روایت آزمون الهی و ایده شهادت می باشد. این سازوکارها در چرخه ای خودتقویت شونده عمل می کردند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که تلفیق باورهای شیعی با سازوکارهای روان شناختی، گونه ای از همبستگی و امید «پایدار و راهبردی» تولید می کند که شکنندگی مدل های مادی را ندارد و دین را از امری فردی به موتور مقاومت جمعی تبدیل می کند.

کلیدواژه ها:

همبستگی دینی ، امید عاملیتی ، روان شناسی اجتماعی ، جنگ رمضان ، کنش جمعی ، سرمایه اجتماعی ، توکل