تحلیل اقتصادی-جمعیتی مهاجرت ناشی از تنش آبی در ایران و پیامدهای آن بر امنیت غذایی

بحران آب در کشورهای خشک و نیمه خشک مانند ایران، فراتر از یک چالش محیط زیستی، به مسئله ای اقتصادی–اجتماعی پیچیده تبدیل شده که الگوهای جمعیتی و امنیت ملی را تحت تاثیر قرار می دهد. این پژوهش با هدف تحلیل رابطه علی بین بحران آب و مهاجرت داخلی (۱۳۹۰–۱۴۰۲) و کمی سازی تاثیر آن بر امنیت غذایی، به روش کاربردی و توصیفی-تحلیلی با استفاده از داده های پانل ۳۱ استان انجام شده است. داده ها از منابع رسمی و ماهواره ای گردآوری و با روش های اقتصادسنجی پانل و تحلیل فضایی بررسی شدند. یافته ها نشان می دهد رابطه علی معنادار و فزاینده ای بین برداشت بی رویه آب های زیرزمینی و خروج مهاجران از استان های کشاورزمحور وجود دارد. به طور متوسط هر یک میلیون مترمکعب افزایش برداشت، ۰/۰۵ درصد بر خروج خالص جمعیت می افزاید. شمار استان های درگیر در چرخه معیوب «آب-مهاجرت» افزایش یافته و سطح زیرکشت محصولات راهبردی در برخی مناطق بیش از ۲۰٪ کاهش یافته است. الگوی مهاجرت از خودهمبستگی فضایی مثبت برخوردار است؛ خروج از یک استان بحرانی، مهاجرت به استان های همجوار را تشدید می کند. تحلیل فضایی، استان های اصفهان، کرمان، خراسان رضوی، یزد و فارس را به عنوان کانون های بحران انباشته (مبدا بحرانی) و استان های تهران، البرز، گیلان و مازندران را به عنوان مقاصد اصلی مهاجرت شناسایی نمود. در نتیجه، بحران آب به یک «بحران امنیتی چندبعدی» تبدیل شده که امنیت آبی، ظرفیت تولید غذا، ثبات جمعیتی و تعادل سرزمینی را تهدید می کند. تدوین «سند راهبردی ملی آب، غذا و جمعیت» با محوریت حکمرانی یکپارچه، آمایش سرزمین مبتنی بر ظرفیت آبی و توسعه اقتصادهای کم آب بر ضروری است. محدودیت اصلی پژوهش، اتکا به داده های ثانویه کلان و استفاده از شاخص های پراکسی برای سنجش پیچیدگی های امنیت غذایی می باشد.

کلیدواژه ها:

تنش آبی ، مهاجرت محیط زیستی ، امنیت غذایی ، داده های پانل ، رابطه علی ، ایران