چارچوب مفهومی حکمرانی مخاطرات کالبدی در کلان شهر تهران: یک رویکرد آمیخته

زمینه و هدف کژکارکردی ساختاری نظام های سنتی مدیریت مخاطرات در مواجهه با پیچیدگی های کلان شهرها، ضرورت گذار به پارادایم های نوین حکمرانی را آشکار ساخته است. پژوهش های پیشین، ضمن آسیب شناسی وضع موجود، بر لزوم اتخاذ رویکردهای یکپارچه و مشارکتی تاکید کرده اند، اما کمتر پژوهشی به طراحی یک مدل ساختاری و عملیاتی که بتواند اصول حکمرانی را در زمینه مخاطرات کالبدی شهر تهران پیاده سازی کند، پرداخته است. هدف اصلی این پژوهش، پر کردن این شکاف از طریق طراحی و ارائه یک «چارچوب مفهومی» برای حکمرانی مخاطرات کالبدی است که بر رویکردی هم افزا و چندسطحی استوار باشد. روش این پژوهش با رویکردی کیفی و با استفاده از راهبرد «پژوهش طراحی»، یک فرایند دومرحله ای را برای تدوین مدل به کار گرفته است. در مرحله اول، با استفاده از روش فراترکیب توماس و هاردن و براساس مرور نظام مند ادبیات، یازده عامل کلیدی یک نظام حکمرانی مطلوب استخراج گردید. در مرحله دوم، این عوامل به منزله ورودی برای روش مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM) مورد استفاده قرار گرفتند تا با تکیه بر نظر خبرگان، روابط درونی و ساختار سلسله مراتبی میان آن ها مشخص شود. یافته ها یافته های مرحله فراترکیب منجر به شناسایی ۱۱ عامل کلیدی ازجمله «اصول حکمرانی خوب»، «ساختار شبکه ای»، «اقتصاد ایمنی» و «فرهنگ سازی و مسئولیت اجتماعی» شد. تحلیل مدل سازی ساختاری تفسیری نشان داد این عوامل در یک مدل سلسله مراتبی چندسطحی قرار می گیرند. عواملی چون «اصول حکمرانی خوب» و «حاکمیت قانون» به منزله «پیشران های بنیادین» در پایین ترین سطح و عواملی مانند «استانداردهای تاب آوری کالبدی» و «ساختار فرماندهی و عملیات» به منزله «اهداف نهایی» در بالاترین سطح مدل قرار دارند. تلفیق این یافته ها منجر به ارائه یک چارچوب مفهومی نهایی شد که از یک سطح فراگیر (خط مشی گذاری)، سه سطح مداخله (پیشگیری، اقدام، نظارت) و دو لایه توانمندساز بین سطحی (اقتصاد ایمنی و مسئولیت های اجتماعی) تشکیل شده است. نتیجه گیری چارچوب مفهومی ارائه شده، با تکیه بر یک روش شناسی علمی و ساختارمند، پاسخی نوآورانه به چالش پراکندگی و کژکارکردی ساختاری نظام سنتی مدیریت مخاطرات است. این چارچوب با تعریف دقیق بازیگران، سطوح و روابط، به منزله نقشه راه عملیاتی برای گذار به سمت حکمرانی یکپارچه، پیش فعال و مشارکتی، می تواند مبنایی برای اصلاح خط مشی ها و ساختارهای نهادی در حوزه ایمنی کالبدی شهر تهران قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

Urban safety ، Physical resilience ، Urban governance ، Structural dysfunction ، Meta-synthesis ، Interpretive structural modeling (ISM) ، ایمنی شهری ، تاب آوری کالبدی ، حکمرانی شهری ، کژکارکردی ساختاری ، فراترکیب ، مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM)