طراحی مدل ساختاری عوامل موثر بر استقرار مدیریت کیفیت در سوانح طبیعی

زمینه و هدف با وجود اهمیت مدیریت کیفیت در مواجهه با سوانح طبیعی، ارائه چارچوبی یکپارچه که عوامل موثر بر استقرار آن و روابط ساختاری میان این عوامل را تبیین کند، به ویژه در بستر مدیریت بحران ایران، ضروری به نظر می رسد. براین اساس، پژوهش حاضر با هدف شناسایی عوامل موثر بر استقرار مدیریت کیفیت در سوانح طبیعی و طراحی و اعتبارسنجی مدلی ساختاری برای تبیین روابط سلسله مراتبی و علی میان این عوامل انجام شده است. روش پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی-پیمایشی است. ابتدا با مرور پیشینه پژوهش، عوامل و شاخص های موثر بر استقرار مدیریت کیفیت در سوانح طبیعی شناسایی شدند. ۹ عامل اصلی استخراج و در اختیار ۱۳ نفر از خبرگان سازمان مدیریت بحران کشور قرار گرفت. سپس با استفاده از مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM)، روابط میان عوامل و سطوح سلسله مراتبی آن ها تعیین و مدل مفهومی پژوهش طراحی شد. در مرحله بعد، ساختار حاصل با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) در نرم افزار SmartPLS نسخه ۳ و براساس داده های حاصل از ۱۶۱ پرسش نامه معتبر مورد ارزیابی و اعتبارسنجی قرار گرفت. درنهایت، از تحلیل MICMAC برای تعیین قدرت نفوذ و میزان وابستگی عوامل استفاده شد. یافته ها نتایج مدل سازی ساختاری تفسیری نشان داد ۹ عامل شناسایی شده در شش سطح سلسله مراتبی قرار می گیرند. «برنامه ریزی راهبردی» در بنیادی ترین سطح مدل قرار گرفت و به عنوان یکی از اصلی ترین عوامل پیشران استقرار مدیریت کیفیت در سوانح طبیعی شناخته شد؛ درمقابل، «سرعت در امداد و حفظ ایمنی» در بالاترین سطح ساختار و به عنوان پیامد نهایی مدل قرار گرفت. نتایج مدل سازی معادلات ساختاری نیز روایی و پایایی مدل اندازه گیری و معناداری روابط ساختاری مورد بررسی را تایید کرد و از برازش قابل قبول و قدرت پیش بینی مناسبی برخوردار بود. همچنین، نتایج تحلیل MICMAC نشان داد «چارچوب سیاست گذاری»، «حمایت های دولتی»، «برنامه ریزی راهبردی» و «دسترسی به منابع مالی» در ناحیه مستقل و به عنوان عوامل دارای قدرت نفوذ بالا قرار دارند. «تعهدات سازمان های درگیر» و «مشارکت عمومی و خصوصی» عوامل پیوندی مدل بودند و «شفافیت و به اشتراک گذاری اطلاعات»، «بهبود مستمر» و «سرعت در امداد و حفظ ایمنی» در گروه عوامل وابسته قرار گرفتند. همچنین هیچ یک از عوامل در ناحیه خودمختار قرار نگرفتند که نشان دهنده ارتباط و تعامل قابل توجه میان اجزای مدل است نتیجه گیری یافته های پژوهش نشان می دهد استقرار موثر مدیریت کیفیت در سوانح طبیعی باید به عنوان یک نظام یکپارچه و سلسله مراتبی مورد توجه قرار گیرد و نمی توان عوامل موثر بر آن را به صورت مستقل از یکدیگر مدیریت کرد. برنامه ریزی راهبردی در زیربنای این ساختار قرار دارد و می تواند زمینه تقویت حمایت های دولتی، شکل گیری چارچوب سیاست گذاری مناسب و دسترسی به منابع مالی را فراهم سازد. این عوامل نیز با تقویت تعهد سازمان های درگیر و مشارکت عمومی و خصوصی، زمینه افزایش شفافیت و به اشتراک گذاری اطلاعات و بهبود مستمر را ایجاد می کنند و درنهایت به افزایش سرعت امدادرسانی و حفظ ایمنی منجر می شوند.

کلیدواژه ها:

Quality management ، Natural disasters ، Interpretive structural modeling (ISM) ، Structural equation modeling ، مدیریت کیفیت ، سوانح طبیعی ، مدل سازی ساختاری تفسیری ، مدل سازی معادلات ساختاری